Call for papers : The social practices of kinship. A comparative study from Iran to the Balkans Write to us : service-team @ ejts.org
PDF version   Version imprimable   Signaler cette page
 
Ayça Kurto?lu

Mekansal Bir Olgu Olarak Hem?ehrilik ve Bir Hem?ehrilik Mekan? Olarak Dernekler



http://www.ejts.org/document375.html
Abstract

This article introduces a set of concepts (locality, locale and identity), used in the field of geography, to the analysis of hem?ehrilik as a social phenomenon in general and organised forms of hem?ehrilik in particular. It suggests that hem?ehrilik should be analysed by both paying special attention to its relation to physical space, and considering contributions of macro-political order and micro-sociological instances to the content and formations of hem?ehrilik.

Full text

?emsiye bir tabir olarak ?hem?ehri? ba?l??? alt?nda toplanabilecek örgütlenmeler genel olarak göç alan yerle?im yerlerindeki, özel olarak büyük kentlerdeki örgütlü ya?am?n?n göz ard? edilemeyecek kadar büyük bir parças?d?r. Örne?in Ankara?daki sivil toplum örgütlerinin a?a?? yukar? üçte birlik bir k?sm?n? hem?ehri dernek ve vak?flar? olu?turmaktad?r (Co?kun 2003). Di?er büyük ?ehirlerde ve/veya göç alan yerlerde de durum büyük ölçüde farkl? de?ildir.

[2] Ku?kusuz kal?c? olan hem?ehri örgütlenmeleri, hem?ehrilik ili?kileri olgusu ile birlikte vard?r. Yani, hem?ehrilik ba??na dayal? örgütlenmeler, hem?ehrilik olgusunun toplumun örgütlü alan?na yans?mas?d?r. Bununla birlikte, ne tek örnek hem?ehri veya hem?ehrilik olgusundan, ne de tek örnek hem?ehri örgütlenmesinden söz etmek mümkündür. Bir ba?ka bir ifadeyle, gerek hem?ehrilik olgusunun, gerekse bunun örgütlü alana yans?mas?n?n, göç gibi belirli ba?ka toplumsal olgularla ili?kilendirilebilir veya belirli ili?kisel kal?plar içinde geli?tikleri ileri sürülebilir olsa da her zaman bu ili?kiselliklerin çok say?da istisnalar? bulunabilmektedir.

[3] Bu bak?mdan, hem?ehrilik hem toplumsal bir olgu, hem de örgütlenme biçimi olarak ço?uldur. Bunun bir nedeni, her bir hem?ehrilik kategorisinin bir kimli?i yans?tmas? ve her bir kimli?in ba?ka toplumsal olgularlarla ve kimliklerle etkile?im halinde harmanlanarak kurulmas?d?r. Ayr?ca, örgütlenme düzeyindeki niceliksel çokluk, hem?ehrilik ba?lar?n?n ve gruplar?n?n çe?itli?ini gösterdi?i kadar, hem?ehri örgütlenmelerinin çe?itlili?inin nedeni de olabilir. Yani, hem?ehri örgütlenmelerindeki niceliksel çokluk, niteliksel ço?ullu?un yans?mas? olmakla birlikte, örgütlenmelerdeki niceliksel çokluk, grupla?malarda niteliksel çokluk ve ço?ulla?maya neden olmaktad?r.

[4] Örne?in, bir hem?ehri toplulu?unun içinden bir grubun dernek kurmas?, o hem?ehri toplulu?uyla etkile?im halinde olan ba?ka hem?ehri topluluklar?ndaki gruplar?n, o grup ile statü yar??mas?na girmesine neden olabilmekte ve dolay?s?yla onlar?n da dernekle?melerine neden olmaktad?r. Etkile?imsel ve yar??ma içinde kurulmu? örgütlenmeleri ayn? ili?kisel kavramlar arac?l???yla de?erlendirmek her zaman mümkün de?ildir, çünkü bir örgütlenme statü yar??mas? sonucunda ortaya ç?km?? olsa bile, o örgütlenmenin yar??maya girmesine neden olan di?er örgütlenmeyle ayn? tür oldu?u sonucuna varmak farkl? dinamiklerin ürünü olmalar? nedeniyle zordur.

[5] Hem?ehrilik olgunun toplumsal ve örgütsel alanlardaki niceliksel ve niteliksel çokluk ve ço?ullu?una kar??n, ?imdiye kadar bu çe?itlilik ve ço?ullu?u yans?tacak say?da görgül ara?t?rma yap?lmam??t?r. Akademik düzeydeki ilgi eksikli?i nedeniyle, hem?ehri olgusunun ve hem?ehri örgütlenmelerinin zenginli?i analitik düzeydeki zenginlikle ele al?nmam??t?r. Bu çal??mayla, hem?ehrilik olgusunun mekansal boyutuna dikkat çekmeyi amaçlamaktay?m. Böylesi bir amaç tan?mlamam?n nedeni, hem?ehrilik üzerine yap?lan çal??malar?n genellikle kar??tl?klar üzerine kurulmu? ikili kavramlar veya tek bir toplumsal bilim alan?nda üretilmi? kavramlar üzerinden yürütülmü? olmas?d?r.

[6] A?a??da siyaset sosyolojisi co?rafyas?ndan esinlenerek sunaca??m çerçeve, toplumsal olgular?n mekansall???n?, farkl? toplumsal düzey ve boyutlarda yap?lan de?erlendirmeleri analize katar, ve makro ve mikro süreçleri dikkate al?r. Bu yönüyle var olanlar?n yerine geli?tirilmi?, yeni bir çerçeve de?ildir. Var onlar?n üzerine ekleme yapmaktad?r. Makro ve mikro süreçleri birlikte analiz eden benzer çal??malar?n çe?itliliklerle dolu olan hem?ehrilik olgusunun de?erlendirmelerine zenginlik kataca??na inanmaktay?m. Bu inanç ve yukar?da belirtti?im amaç do?rultusunda, a?a??da siyasal ve insan co?rafyas? alan?nda kullan?lan kavramlar?n hem?ehrilik olgusunun analizine kat?lmas? gereklili?ini, hem?ehri örgütlenmeleri ba?lam?nda tart??maya çal??aca??m. Bu çerçevede, öncelikle hem?ehri olgusunu anlaml? k?lan kavramlar kümesini ele alaca??m. Daha sonra hem?ehrili?i ne tür bir olgu olarak anlad???m? sunaca??m. En son olarak, John Agnew?un toplumsal olgular? mekansall?klar?yla birlikte de?erlendirmek için önerdi?i, mahal, mevki ve ait olma hissi ayr?m?nda hem?ehri ili?ki a?lar?na dayal? örgütlenmeleri ele alaca??m.

[7] Toplumsal ili?kiler ve pratikler her zaman mekansal bir uzamda yer al?rlar ve yer ald?klar? mekanla etkile?im halindedirler. K?sacas?, toplumsal olgular, o zamanda ve o mekanda olmalar? nedeniyle öyledirler. Buna kar??n, ço?unlukla toplumsal olgular?n ve ili?kilerin mekansall?klar? kavramsal düzeyde görünmezdir, çünkü ana temalar?nda mekansall?k yoktur. Örne?in, ailenin fiziksel mekan? ?ev?dir. Buna ba?l? olarak, aile tahayyülümüzün içinde mekan olarak ?ev? aç?kça vard?r. Dolay?s?yla, ?ev?lenmek deyince aile kurmay? anlar?z veya ?ev?e gitmek deyince ailenin yan?na gitmeyi ifade ederiz. Bunlara kar??n, sosyolojik bir kavram olarak aile tan?m? ki?iler aras? ili?kilere odakl?d?r. Bu nedenle, aile kavram?n?n tan?m? içinde ?ev? ya görünmezdir ya da sadece gizil olarak vard?r.

[8] Toplumsal ili?kilerin ve pratiklerin bir k?sm? ise fiziki/co?rafi mekanla do?rudan ba?lant?l? olarak kurgulan?r ve onunla birlikte anlam kazan?r. Vatanda?l?k, göçmenlik, yabanc?l?k, mahallelilik, semtlilik gibi toplumsal ili?kilerin ana temas?n? mekansall?k olu?turmaktad?r. Bu tür toplumsal ili?kilerde, co?rafi mekan?n/alan?n kendisi hem kültürün, ki?isel kimli?in ve toplumsal kimli?in de konusu olur (Agnew 1987), hem de öyle kavramla?t?r?l?r. A?a??da mekansal bir kavram olarak memleket, hem?ehri, hem?ehrilik ve hem?ehrilik ili?ki a?lar?na dayal? örgütlenmeleri ele alaca??m.

[9] Co?rafi alanla do?rudan ba? kuran ili?kilere Benedict Anderson?un (1991) milliyetçilik ba?lam?nda kulland??? muhayyel cemaat kavram? arac?l???yla bak?lacak olursa, co?rafi mekan ve ona ili?kin toplumsal ili?kiler herkesin herkesi yüz yüze temas ili?kisi içinde bilmenin ötesine geçmesinden itibaren, toplumsal ve siyasi olarak muhayyeldir. Anderson, içinde bulundu?umuz, üzerinde ya?ad???m?z co?rafya ve onun üzerinde ya?ayan insanlarla kurdu?umuz ili?ki ba?lam?nda muhayyel cematten söz eder. Avtar Brah (1996) ise bir yerden ayr?ld???m?zda, ayr?ld???m?z yer ve oran?n insanlar? hakk?nda geli?tirdi?imiz muhayellikten bahseder. Brah??n kavramla?t?rmas? ba?lam?nda belirtmek gerekirse, bir yere ili?kin ?oraya ait olma? hissi ve bunun öznel anlamlar? bir yerden ba?ka bir yere göç etmenin niyet edilmeyen bir sonucu olarak ortaya ç?kar. Bu durumda co?rafi alan, ki?isel olarak muhayyel bir olgu olur. Ayr?/ayr?lm?? oldu?umuz alanla ba??, dü?ünsel ve ili?kisel olarak kurar?z.

[10] Türkiye?de insanlar?n co?rafi bir alanla kurabildikleri en kapsay?c? tahayyül ?memleket?e ili?kin oland?r. En kapsay?c? tahayyül olmas?na kar??n, ?memleket? tahayyülü de tekil de?il ço?uldur. Sözlük anlamlam?yla, memleketin insan ili?kileri ba?lam?nda iki anlam? vard?r. ?Memleket?in birinci anlam? ulusun topra??d?r. Bu anlam?nda memleket, ulusun yerle?ti?i ve/veya kök sald??? di?il co?rafyay?, anavatan? tan?mlar. ?Memleket?in ikinci anlam?, ailenin topra??d?r. Bu anlam?nda ?memleket? ailenin yerle?ip kök sald??? co?rafyay? tan?mlar. Aile topra?? anlam?nda ?memleket? erildir, çünkü aile topra??, baban?n/atan?n topra??d?r. Ata topra?? anlam?nda ?memleket? anavatan?n içinde veya d???nda olabilir, ama anavatan tahayyülünden daha dar bir co?rafi alana gönderme yapar. Memleketin hem?ehri ve hem?ehrilik olgular?yla ili?kisi, bu ikinci anlamdad?r. Bu bak?mdan memleket tahayyülü, Anderson ve Brah??n kavramla?t?rmalar?n?n kesi?iminde yer al?r. Ayr?ca, retorik olarak hem?ehrilik ili?kisine kaynak olan ?memleket? ve dolay?s?yla ata topra??, anavatan kavram?yla birlikte ve yan yanad?r. Biri di?erinin yerini almaz.

[11] Hem?ehri sözcü?ü bir ki?iyi ve o ki?inin bir toplumsal durumunu tan?mlar, ancak hem?ehri tan?mlamas?n?n ortaya ç?kmas? için en az iki ki?inin olmas? gerekir. Yani hem?ehri, tan?m? gere?i ili?kiseldir. Bu ili?kiselli?i içinde hem?ehri, aile kökeni ayn? co?rafi alan olan ve kendisiyle hem?ehrilik ba?? tan?mlanan ki?idir.

[12] Hem?ehri ile olan ili?ki ba??ndan itibaren Anderson?un tan?mlad??? anlamda muhayyeldir, çünkü ayn? yerde yüz yüze temasa dayal? ili?kiler içinde insanlar, Alan Dubetsky?nin (1976) ilk olarak dikkat çekti?i gibi, bir birlerini hem?ehri olarak de?il, akraba, okul arkada??, kom?u, i? arkada?? gibi ba?lara göre tan?mlarlar. E?er bir kom?u hem?ehri olarak tan?mlan?yorsa, bu kom?uluk ili?kisi ancak göç ettikten sonra göç edilen yerde ve göç etmeden önce aralar?nda ba? olmayan ki?ilerin kom?ulu?unu tan?mlar. Tekrar etmek gerekirse hem?ehri, memleketi ayn? yer olan ki?idir ve bir birlerini hem?ehri olarak tan?mlayan ki?iler memleket d???ndad?rlar. K?sacas?, göç edilmi? olan yerde memleket, muhayyel bir co?rafya; hem?ehri ise o muhayyel alandan gelen muhayyel cemaatin üyesidir.

[13] Hem?ehrilik sözcü?ü ilk olarak hem?ehriler aras?ndaki durumsal bir ili?kiyi tan?mlar. Bir durumu tan?mlad???nda hem?ehrilik, ortak paydalar? ayn? co?rafi alanda kök salm?? olan iki ki?iden birinin di?erine göre durumunu niteler. Hem?ehrilik sözcü?ü ikinci olarak, meleketleri ayn? co?rafi yer olan veya ayn? co?rafi yere ait olma hissini ta??yan ki?iler aras? ili?kileri ve onlar aras?ndaki ba?lar? ve bu ba?lardan do?an çe?itli kimlikleri tan?mlar. Bu ba?lar kimi zaman toplumsal kimlik düzeyinde i? görür. Yani, bir birlerini tan?mayan ki?iler, bir birlerinin fiziksel görünü?üne, konu?mas?na vs. bakarak bir birlerini co?rafi alana referansla kategorile?tirirler ve bir birlerini ?biz? ve ?onlar? kategorilerinde de?erlendirirler. Ayn? co?rafi mekana ait olma hissini ta??yan ki?iler aras?ndaki ba?lar kimi zaman ki?isel kimli?in konusu olur.

[14] Yani, ki?i kendisini bir co?rafi alanda kök salm?? olan ki?ilerle birlikte kategorile?tirir. Ki?isel kimlik anlam?nda özde?le?tirme bireyin sembolik olarak bir yer ve oraya ili?kin cemaatle kendi aras?nda ayn? kategoriye mensup olmak düzeyinde özde?lik kurmas? veya toplumsal ili?ki a?lar?na dahil olmak yoluyla olabilir. Ancak ki?isel kimli?in toplumsal ili?ki a?lar?ndan ba??ms?z olmas? veya sembolik olarak i? görmesi için, özde?lik kurulan kategorinin ve o kategoriye ait cemaatin, özde?lik kuran ki?iden ba??ms?z olarak var olmas? gerekir. Cemaatin ve ili?ki a?lar?n?n olmad??? durumda, ki?inin kurdu?u sembolik ve dü?ünsel ili?ki toplumsal bir olgu olarak anlaml? olmayacakt?r.

[15] Hem?ehrilik ki?ilerin öznel olarak hissettikleri ego kimli?i de tan?mlar. Bu durumda ki?i kendisini öznel olarak ?biz? ve ?onlar? ayr?m?nda co?rafi mekanla ve oraya ait olan di?er insanlarla, oran?n kültürü ve çevresiyle özde?le?tirir. Yani, ego kimlik bireysel ve az çok hem?ehrili?e dayal? cemaatler ve ili?ki a?lar?n?n varl???ndan ba??ms?zd?r. Yani, dü?ünsel olarak bir ki?i kendisini memlekete ait hissedebilir. Bu durumda tan?mlanacak olan ego kimlik hem?ehrilik de?il, memleket ba?lant?l? olacakt?r. Ancak, memleket ba?lant?s?n?n ötesine geçildi?inde ve hem?ehrilik ile ili?kilendi?inde, ego kimlik hem?ehrilerle kurulan ili?kilerden do?ar. Yani, ili?kiseldir.

[16] K?sacas?, gerek ata topra?? anlam?nda memleket arac?l???yla ifade edilen ve kök sal?nan yere ait öznel kimlik ili?kisini tan?mlad???nda, gerek ata topra?? anlam?nda memleketleri ayn? yer olan ki?ilerin bir birlerine göre durumlar?n? tan?mlad???nda, gerekse bir toplumsal ili?kinin konusu oldu?unda hem?ehrilik bir co?rafi mekandan ve ona ili?kin tahayyülden do?an bir olgudur.

[17] Hem?ehrili?e dayal? ili?ki a?lar? patronaj ili?kileri veya hem?ehri kahvehaneleri örneklerinde oldu?u gibi yüz yüze ve/veya teke tek ili?kilerden, kom?uluk ili?kileri örne?inde oldu?u gibi enformel grup ve cemaat ili?kilerine; enformel grup ve cemaat ili?kilerinden, K?z?lcahamaml? dolmu?çular örne?inde oldu?u gibi ayn? i? kolunda yo?unla?m?? olmak nedeniyle i? kolundaki hem?ehrilerin ortak ç?karlar?n? korumaya yönelik örgütlenmelere kadar, tamamen enformelle tamamen formel aras?nda çok çe?itlilik gösterir.

[18] Hem?ehrili?e dayal? enformel ili?ki a?lar?, göç sürecinde göç edilecek yeri seçmekten, bar?nacak ev ve çal??acak i? bulmaya kadar her alanda birincil say?lan ili?kiler türünü içerir. Ayn? co?rafi yere ait olmadan do?an kar??l?kl? güven, hem?ehrilik  ili?kilerinin temelidir. Göç sürecinin ötesinde enformel hem?ehrilik ili?kileri, hastanede doktor bulmak, bürokratik örgütlerde çal??anlar?n istedikleri yere tayin edilmelerini sa?lamak, kirac? bulmak, kariyer yapmak gibi kamusal alan? ilgilendiren pek çok konuda i?levsel bir araç gibi çal???r. ?li?ki a?lar? içinde formel kurallar ya i?e yaramaz veya bir birleriyle ba?lant? kuran ki?iler formel kurallar?n s?n?rlar?nda i? yapmalar? gerekiyor ise formel kurallar a??l?r, çünkü ki?ilerin bir birleriyle kurduklar? ili?kinin çerçevesini formel kurallar de?il, kar??l?kl? güvene dayal? dayan??ma belirler. Ancak hem?ehriye duyulan güvenin ko?ulsuz oldu?u dü?ünülmemelidir. Hissedilen güvenin güvencesi, kar??l?kl?l??a dayal? de?i?-toku? veya mübadele ili?kisinin kendisidir. Benzerden benzere mübadele mant??? içinde ?alan? taraf?nda olan ki?i, gelecek bir zamanda ?verme? sorumlulu?unu yüklenir. Verme sorumlulu?u ahlakidir ve yerine getirmeyen ki?i güvene dayal? ili?kilerin d???na itilir.

[19] Hem?ehrili?e dayal? ili?ki a?lar? sadece teke tek ili?kiler üzerinden yürütülmez. Bir araya gelmeye odakl? yar? veya tam yap?land?r?lm?? örgütlenmeler de ili?ki a?lar?n?n devaml?l???na katk?da bulunur. Yar? yap?land?r?lm?? toplumsal mekanlar?n çok büyük ço?unlu?unu hem?ehri kahvehaneleri olu?turur. Göç alan yerle?im yerlerinin özellikle hem?ehrilerin yo?un olarak ya?ad??? bölgelerinde, hem?ehri kahvehaneleri, erkek nüfusun bo? zamanlar?n? geçirip, enformel bilgi al?? veri?inde bulunduklar? mekanlard?r. Kimi zaman toplanma yeri kahvehaneler de?il, bir hem?ehrinin i?letti?i bakkal dükkan? gibi yerler de olabilmektedir. Ancak yar? yap?land?r?lm?? örgütlenmenin en s?k rastlanan mekan? kahvehanelerdir.

[20] Hem?ehrilik ili?ki a?lar?n?n yap?land?r?lm?? (formel) örgütlenmesi, bir grup hem?ehrinin kurdu?u dernek veya vak?flard?r. Dernek ve vak?flar hem yap?land?r?lm?? olduklar?ndan, hem de hem?ehrilerin yo?un olarak ya?ad??? yerlerden az çok ba??ms?z olarak seçilen bölgelerde bulunduklar?ndan en fazla d??lay?c? olan örgütlenme ?eklidir. Buna kar??n, hem?ehri ili?ki a?lar?n?n ve hem?ehrilik olgusunun devaml?l???na en fazla katk?s? olan örgütlenme ?eklidir, çünkü ilk olarak, bu yolla hem?ehrilik ba??n?n varl??? resmi makamlarca onaylanm?? ve tescillenmi?tir. ?kinci olarak, dernekler ve vak?flar arac?l???yla anonim olan hem?ehriler, varolan ili?ki a?lar?na dahil olmu? olur. Dernek ve vak?f için seçilen yerlerin hem?ehrilerin yo?un olarak ya?ad??? yerler olmamas? durumunda, zaten amac?n büyük ölçüde anonim kalm?? olan hem?ehrileri bir araya getirmek oldu?unu ç?karsamak da zor de?ildir.

[21] Dernek ve vak?flar?n her birisinin ortak noktas? ayn? co?rafi alanda kök salm?? olma ve bir anlamda o co?rafi alan?n ortak kültürünü payla?m?? olma tahayyüllerine dayal? olarak, kar??l?kl?l?k temelinde birliktelikler kurmad?r. Bu nedenle, formel ya da enformel ili?ki a?lar?n?n temelinde ?oraya? ait hissetme duygusu vard?r. ?Burada? sürdürülen ili?ki a?lar?n?n ortak tahayyüldeki dayana?? genellikle memleket olan ?oras?d?r?.

[22] Hem?ehrilik üzerine çal??anlar?n öncelikle cevaplamalar? gereken soru, bu olguyu nas?l de?erlendirmek gerekece?idir. Hem?ehrilik tamamen Türkiye?ye özgü mü, yoksa evrensel bir olgu mudur? Bunu takip edecek olan soru hem?ehrilik evrensel bir olgu ise hangi kavramlar arac?l??? ile, Türkiye?ye özgü bir olgu ise hangi kavramlar arac?l??? ile ele al?nmal? olacakt?r. Her iki durumda da kullan?lan veya el alt?nda bulunan kavram gruplar?n?n bir özelli?i cemaat-cemiyet ayr?m?nda oldu?u gibi ikili kar??tl?klar üzerine kurulmu? olmalar?d?r. Bir birleriyle z?tl?k ili?kisinde olan bu kavram gruplar? içinde ele al?nd???nda hem?ehrilik, örne?in modern-modern olmayan ayr?m?nda oldu?u gibi modern olan ile olmayan aras?nda, ama modern olmayana yak?n bir yerde görülür. Türkiye ba?lam?nda ise ?de?i?mi?? olan?n de?il, de?i?memi? otantik olana yak?n görülür. Kültürel-siyasal ayr?m?nda hem?ehrilik, kültürel olana; duygusal-rasyonel ayr?m?nda ise duygusal olana yak?n görülür.

[23] Yukar?daki örnekleri ço?altmak mümkündür. Metaforik olarak ifade etmek gerekirse hem?ehrilik, bir ?gecekondu? olgusu gibi alg?lana gelmi?tir. Yani, genellikle hem?ehrilik kentle bütünle?me sürecinden geçenlerin girdikleri bir ili?ki türü olarak görülmü?tür. Bunun bir nedeni, hem?ehrili?in ?memleket?ten uzakta olmayla ili?kili olmas? ve ?memleket?ten uzakta olman?n özellikle son yar?m yüzy?lda en yayg?n arac?n?n göç olmas?d?r. Oysa ki göç ve memleketten uzakta olma kriterleri sabit kalsa bile, hem?ehrili?in zorunlu olarak bir ?gecekondu? olgusu olmas?n? gerekli k?lacak mant?k yürütmeye dayal? bir nedeni yoktur. Kentle ilk tan??ma a?amas?nda, i?e yarayan bir mekanizma olsa bile, hem?ehrili?in d??ar?dan bak?ld???nda görünür olmas?na arac?l?k eden süreçler, kentle kayna?ma sonucunda ortaya ç?kar. Genellemek gerekirse, hem?ehri gruplar?n?n bir i? kolunu kapatmalar?, dernek kurmalar?, festivaller düzenlemeleri veya memleketlerine ve ayn? yerle?im yerinde ya?ayan memleketlilerine hizmet sunmalar? gibi faaliyetleri, kente entegre olmaya çal??anlar?n ilk elde ba?arabilecekleri faaliyet türleri de?ildir. Hem?ehrilik ili?ki a?lar?na dayal? örgütlenmeler, formelli?in kentsellikle özde?le?tirilmesi nedeniyle kentsel bir olgu olarak de?erlendirilmi?tir.

[24] Bununla birlikte, gelip geçici olduklar? dü?ünülmü?tür. Bunun bir nedeni, hem?ehrilik ili?kisi ve hem?ehrilik örgütlenmeleri içinde, rasyonellik oldu?u kadar, belirli cemaatsel duygusall?klar? da bar?nd?rmas?d?r. Oysa ki tamamen cemiyetsel ç?karlara dayal? pek çok örgütlenme devaml?l?k arzetmeye bilmekte, buna kar??n duyguda ayn?l??a dayal? örgütlenmeler süreklilik gösterebilmektedirler. Her ikisinin de nedenleri örgütlenmeler içine giren ki?ilerin ortak kültürlerinde aranabilir. Ancak bunun yan? s?ra ve ötesinde siyasal toplumun tarihsel olarak nas?l yap?lan?p devam ettirildi?i ve sivil toplumun siyasal topluma göre nas?l konumland??? gibi konular, a?a??da da de?inilece?i gibi, kültür ögeleri kadar ve asl?nda ondan daha önemlidir.

[25] Ayr?ca, hem?ehri olma durumu ve hem?ehrilik ili?kileri kendi ba?lar?na bir birlerine z?t ikili kavramlar arac?l???yla de?erlendirildiklerinde, modern öncesinden gelen, orada uzant?lar? olan olgular gibi görünür, çünkü bir ki?i bir di?erini ata topra??n?n ayn? co?rafi yer olmas? temelinde hem?ehri olarak tan?mlar ve bu ki?ilerin bir birleriyle ili?kilerinde ve ortak toplumsal eylemlerinde yönelimleri cemiyetsel de?il, cemaatseldir. Yani, hem?ehrilik ba?lam?nda ki?ileri harekete geçiren saik, tamamen ve sadece toplumsal i? bölümü içindeki ortak nitelikler temelinde ve rasyonel ç?karlar etraf?nda bir araya gelmek ?eklinde tan?mlanamaz. Bunun yerine, do?ada/kültürde ayn?l?k fikri hem?ehri tan?mlamas?n?n temeli ve hem?ehrilik ili?kilerinin yap??t?c? unsurudur.

[26] Bu nedenle, hem?ehrilik temelli fiillerin/eylemlerin ana saiki ortak ç?kardan ziyade, ayn? kültüre sahip olmak ve ayn? co?rafi yerle öznel olarak özde?lik kurmakt?r. Bu nedenle, hem?ehrili?e dayal? ili?kiler grubunu tan?mlarken ?grup? kavram? yerine ?cemaat? veya cemaatimsi kavram? veya ifadesini kullanmak daha do?ru olacakt?r. Ancak, buradaki sosyolojik anlamdaki cemaat kavram?, söz konusu ili?kiler grubunun modern olmayana özgü oldu?unu veya yaln?zca onunla ili?kili oldu?unun göstergesi de?ildir. Örne?in, hem?ehri dernekleri ba?l??? alt?nda toplanabilecek örgütlü hem?ehrilik yap?lanmalar?, hem?ehrilik olgusunun resmiyete dökülmü?, resmi olarak tescillenmi? örgütlenmi? yüzünü olu?turur. Ancak cemiyet kavram? içinde yer alan formel hem?ehri örgütlenmeleri, ayn? zamanda cemaatsel içerik ta??r. Bundan da anla??laca?? gibi, hem?ehrilik örgütlenmeleri pek çok ba?ka olgu gibi saf de?il, melezdirler. Ayn? nedenle, ikili kar??tl?klar üzerinden tan?mlanm?? kavramlar çerçevesinde ele al?nd???nda anokronik görünürler.

[27] Genel düzeydeki de?erlendirmeleri ve ikili kavramlar arac?l???yla yap?lan analizlerin aç?klay?c? gücünü göz ard? etmeksizin, yukar?da ifade etmeye çal??t???m nedenlerle, hem?ehri örgütlenmelerinin mekansall?klar? içinde de?erlendirmelerinin yararl? olaca?? görü?ündeyim. Mekansall???n dahil edildi?i bir analiz kendili?inden fiziksel alan?n sorgulanmas?n? birlikte getirir, çünkü genel kabul gören anlay??a göre, fiziksel mekanlar insan kavramla?t?rmas?n?n ötesinde ve iktidar ili?kileri d???nda kendili?inden anlaml? de?ildir. Tam da tersine, bir fiziksel alan?n fiziksel varl??? ve tahayülleri in?a edilmi?tir (Allen 2003; Massey 1995). Mekansall??? dikkate alan çal??malar, toplumsal ve mekansal olan?, göreceli, melez ve in?a edilmi? bir olgu olarak de?erlendirirler. ?n?a süreci bak?m?ndan da siyasi olana vurgu yaparlar.

[28] Agnew (1987), analitik olarak fiziksel bir yerin bir birini tamamlayan üç boyutu oldu?una dikkat çeker: Mahal, mevki ve yer hissi. Mahal, bir yerin yap?lanm?? mikro-sosyolojik içeri?ine kar??l?k gelir. Bu anlamda mahal günlük ya?am?n geçti?i fiziksel aland?r. Mevki, co?rafi mekan üzerindeki makro düzenin etkisini temsil eder ve ?yerler aras?ndaki ili?kiden do?an pratiklerin ve fikirlerin yerel toplumsal etkile?imdeki temsiline kar??l?k gelir? (Agnew 1987: 5). Yer hissi ise orada ya?amaktan do?an öznel kimliktir (Agnew 1987: 5). Agnew?un önerdi?i çerçeve hakk?nda vurgulanmas? gereken nokta, yazar?n her bir boyutu ayr? bir analiz arac? olarak kavramad???d?r. Yani, Agnew?un önerdi?i analizde her bir boyut di?erlerini tamamlayarak bütünü olu?turur.

[29] Bu ayr?m arac?l???yla bak?ld???nda, ata topra?? anlam?nda memleket kurgusu üzerinden geli?tirilen toplumsal ili?kilerin ve kimliklerin, makro siyasal yap?lanmalar ve mikro-sosyolojik olu?umlarla; mikro-sosyolojik olu?umlar?n da makro siyasal yap?lanmalar ve kimlik olu?umuyla yak?ndan ili?kisi vard?r. Bir ba?ka ifadeyle, hem?ehrili?e dayal? kimlikler, mikro-sosyolojik hayat?n yan? s?ra ve ötesinde, do?rudan ve dolayl? olarak makro siyasal düzen ve yap?lanmalarla ili?kilidirler.

[30] Anavatan olarak memleket kavram?n?n baba topra?? olarak memleketten daha siyasi ve ulus fikrinin ortaya ç?kmas?yla anlam kazanm?? bir tahayyül oldu?u, buna kar??n baba topra?? anlam?nda memleketin daha fazla kültürel içeri?i oldu?u ve anavatan anlam?nda memleketten daha eski oldu?u ileri sürülebilir. Bu fikir, ulus fikri ba?lam?nda anavatan tahayyülünün ortaya ç?kmas? bak?m?ndan yan?lt?c? de?ildir. Ancak baba topra?? anlam?nda memleket tahayyülü, anavatan olarak memleket tahayyülünden daha az siyasi de?ildir. A?a??da memleket ve dernekler ba?lam?na makro düzey siyasetin kimi etkilerine de?inece?im.

[31] ?lk olarak, ata topra?? anlam?nda memleket, bir kurgudur. Ba?ka bir çal??mamda (Kurto?lu 2003) de?indi?im gibi, her ?eyden önce memleket, Pierre Bourdieu?nun (1996) bir kavram?yla ifade etmek gerekirse, bir ?ka??t kategorisi?dir. Yani, memleket ki?isel ve toplumsal kimliklerin ana temas? olmas?n?n yan?nda, ötesinde ve öncesinde devlet kay?tlar?nda tan?mlanm??t?r ve devletin vatanda?lar? kategorile?tirmesi, onlara ili?kin istatistikleri tutmas? gibi uygulamalar?n?n bir ürünüdür. Devletin kay?tlar?, her vatanda??n bir memleketi olmas? gerekti?i kabulüne dayan?r. Devletin ve vatanda??n idaresi ba?lam?nda, anavatan illere, iller ilçelere ve ilçeler de mahallelere ve köylere bölünmü?tür. Böylesi bir idari bölünme ve yap?lanma, tarihsel olarak bütünüyle yeni olmasa da düzen kurma sistemeti?i olarak ulus-devlet yönetimi kurman?n bir ürünüdür. Bu idari bölünmenin memleket anlay??? ba?lam?nda önemi, devletin her vatanda?a sadece bu idari bölünmeler kapsam?nda bir memleket tan?mlamas?d?r.

[32] Memlekete ili?kin kimlik kategorileri de genellikle devletin tan?mlad??? idari ayr?mlar üzerinden ve bunlar?n toplumsal kimlik kategorilerine kar??l?k gelecek ?ekilde kurgulanmas? arac?l???yla olmaktad?r. Bu nedenle, devletin tan?mlad??? idari bölünmeler, hem hem?ehri cemaatlerinin ve/veya grupla?malar?ndaki, hem de hem?ehri örgütleri aras?ndaki ayr?mlara da denk dü?er. Ancak bu tamamiyle tek tarafl? bir ili?ki de?ildir. Co?rafi alan? nüfus büyüklü?üne göre idari alanlara ay?rma, toplumsal düzlemde yukar?dan a?a??ya do?ru kimlik atfetme anlam?na gelir. Ancak yukar?dan atfedilen bu kimliklerden do?an iktidara kar?? direnme noktalar? da bu ayr?mlardan do?rudur. Örne?in, ilçe kategorisindeki bir yerde ya?ayanlar?n, il kategorisine ç?kma çabalar? veya ilçe kategorisindeki bir yerden göç etmi? olanlar?n, daha önce ba?l? bulundu?u ilden göç etmi? olanlarla ortak memleket tan?mlay?p devletin yapt??? ayr?m? geriye çevirme, iktidara direnme ba?lam?nda anlaml? k?l?nabilir.

[33] Devletin memleket kurgusuna bir ba?ka katk?s?, memleketin nas?l veya kimden do?ru tan?mland??? üzerinedir. Yukar?da bahsetti?im gibi hem?ehrili?in ana temas? olan memleket erildir. Ancak ?ata topra??? tahayyülündeki erilli?in tek kayna??, kültür içinde ailenin ataerkil bir ?ekilde tan?mlanmas? de?ildir. Devlet her vatanda??n?n, hiç de?ilse formel düzeyde memleket olarak tan?mlayabilece?i yeri ?nüfusa kay?tl? olunan yer? ?eklinde tan?mlam??t?r. Ancak vatanda? bireyler nüfusa kay?tl? olacaklar? yeri özgürce seçme hakk?na sahip de?ildirler. Devletin vatanda?l?k kay?tlar? erkek egemendir, çünkü kay?tlar ataerkil düzen içinde statüsü yüksek erkek üzerinden yap?l?r. Statüsü yüksek erkek baba veya kocadan biridir. Yani, e?er gayri me?ru de?il ise, bir çocuk nüfusa kaydoldu?unda babas?n?n nüfusa kaydoldu?u yere kaydedilir. Bu kay?tlarda erkek e? en üstte bunun alt?nda kar?s? ve onun da alt?nda çocuklar vard?r.

[34] Ayr?ca, erke?in nüfusa kay?tl? oldu?u yer bilgisi evlenmekle veya ba?ka bir yolla de?i?mez. Buna kar??n kad?n evlendi?inde nüfus kay?tlar? babas?n?n nüfusa kay?tl? oldu?u yerden, kocas?n?n kay?tl? oldu?u yere geçer. Kad?n e?inin ölümü durumunda bile kayd?n? ba?ka yere alamaz. Bo?and???nda ise kay?tlar, tekrar babas?n?n nüfusa kay?tl? oldu?u yere geçer. Yani devlete göre, kad?n?n müstakil memleketi yoktur veya olamaz. Kad?n?n hukuki bir özne olarak kendisinin seçti?i veya kendisine göre tan?mlanan memleketinin olmas? ?normal? ko?ullar alt?nda imkans?zd?r. Buna ba?l? olarak, ka??t kategorisi olarak memleketi gerçekle?mi? kategori olarak memlekete dönü?tü?ünde de erkek egemen vurgusu vard?r, yani erildir.

[35] Retorik olarak memleket, sadece nüfusa kay?tl? yer bilgisi üzerinden ?ka??t kategorisi? de?ildir. Geli?me ve kalk?nmaya ili?kin malumat?n üretimi de yukar?da söz etti?im co?rafi alanlara ili?kin idari bölünmeler üzerinden yap?lmaktad?r. Bunun hem?ehrilik kurgusu ve hem?ehri örgütlenmeleri ba?lam?na do?rudan veya dolayl? etkisi memleketlilerin veya memleketin geli?mesi ve kalk?nmas?na ili?kin ve/veya memleketliyi kalk?nd?rma gibi kayg?lar?n hem?ehri örgütlenme ve ki?isel kimlik kurgusunda önemli bir a??rl??a sahip olmas? ?eklindedir. Hem?ehrilik kurgusunun olu?umunda makro siyaset düzeyinde etkili oldu?unu belirtmek istedi?im ikinci etmen, toplumsal e?itsizliklerle ilgilidir. Bu etmen, a?a??da belirtece?im üçüncü etmenle de ba?lant?l?d?r ve birlikte dü?ünülmesi gerekir.

[36] Cumhuriyet?in kurulmas?n?n hemen ard?ndan formüle edilen ve ulus-devlet ve vatanda? in?a etme sürecinin bir parças? olan ?farkl?la?mam?? ve bütünle?mi? bir kitleyiz? tabirindeki ?farkl?la?mam??? olma nitelemesi, geli?me, kalk?nma ve e?itlik bak?m?ndan insanlar?n hayatlar?nda kar??l???n? tam anlam?yla bulamam??t?r. Yani, Türkiye?de bölgeler, toplumsal kategoriler, ki?iler aras? e?itsizlikler hep olagelmi?tir, ancak bu e?itsizlikleri ortadan kald?racak veya yumu?atacak devlet kurumlar? yeterince geli?memi?tir. Bu bak?mdan farkl?la?mam??l?k söz konusudur. Bu tür farkl?la?mam??l???n, toplumsal e?itsizlikleri art?rd??? bilinmektedir.

[37] Devletin topluma sundu?u hizmetlerdeki eksiklikleri çözmenin yolu taleplerin devlete ve onun bürokratik örgütlerine iletilmesi yoluyla mümkündür, ancak bürokratik örgütlerin vatanda?lara yakla??m? hemen hemen her zaman yabanc?la?t?r?c? olmu?tur (Heper 1982). Ayn? nedenle, eyleme yöneliminde cemaatsel olan (hem?ehri ili?kileri ve örgütlenmeleri de dahil olmak üzere) çe?itli olu?umlar e?itsizliklerin cemaat veya ki?i yarar?na giderilmesinin ana araçlardan birisi olmu?tur (Güne?-Ayata 1992; Schüler 1999). Bunun hem?ehrilik ili?kilerinin kurgulanmas? ba?lam?ndaki önemi, hem?ehrili?e dayal? ili?ki a?lar?n?n gerek ki?isel olarak girilen patronaj ili?kilerinde, gerekse grup veya cemaat olarak girilen klientelist ili?kilerde yeterince anlaml? ve önemli olmas?d?r.

[38] Bu nedenle, hem?ehrilik ba??na dayal? ili?kiler gerek devlet ve onun kurumlar?yla az çok sorunsuz olarak ili?kiye girmek, gerekse devletin kaynaklar?n? ki?i ya da grup yarar?na da??t?lmas?n? sa?lamak isteyenler için kolayla?t?r?c? bir tema veya ili?ki türü olmakta ve yo?un olarak kullan?lmaktad?r. Bunun bir uzant?s?, hem?ehrilik ili?kilerinin d??ar?dan kollamac?l?k ile özde?le?tirilmesi, bir ba?ka uzant?s? da hem?ehrilik ba?lar?n?n grup/cemaat içinde i?levselli?iyle alg?lanmas? ve böylesi bir nitelik kazanmas?d?r. Her iki durumun bir sonucu, hem?ehrilik temal? toplumsal ili?kilerin yeniden üretimine yeni bir boyutun eklenmesi yoluyla devaml?l?k ve süreklili?inin peki?mesidir.

[39] Burada ele alaca??m son nokta, Charles Tilly?nin (1984) toplumsal hareketler ba?lam?nda kulland??? ?f?rsat yap?lar??na ili?kindir. Tilly, toplumsal hareketlerin içinde geli?tikleri siyasi çerçevenin sundu?u f?rsat yap?lar? içinde örgütlendiklerinden söz eder. Tilly?e göre devlet, kendi elitlerinin ç?karlar? do?rultusunda toplumsal hareketleri seçici olarak bast?r?r veya geli?imlerini kolayla?t?r?r. Yukar?da bahsetti?im e?itsizliklerin giderilmesi ve toplumsal taleplerinin siyasi alana iletilmesi bak?m?ndan siyasi çerçevenin sundu?u firsat yap?s?, Türkiye?de hep s?n?rl? olagelmi?tir. Bir ba?ka ifadeyle, gerek siyasi partilerin hareket etti?i siyasi toplumda, gerekse sivil toplum örgütlerinin hareket etti?i sivil toplumda sadece belirli siyasi fikirlere dayal? siyasi partilere ve sadece belirli fikirleri savunan ve belirli taleplere yönelik örgütlenmelerin me?ruiyeti olmu?tur.

[40] Verili f?rsat yap?lar? içinde, hem?ehri örgütlenmelerinin kabul edilebilir bir ifade ve örgütlenme tarz?n? temsil etmesi nedeniyle, örgütlenme çabas?nda olanlar için hem?ehri örgütleri verimli birer mekan olmu?tur. Bunun bir göstergesi, ba?ka bir çal??mamda bulgulad???m gibi, özellikle 1980 askeri darbesi sonras?nda ?stanbul?daki çok say?da hem?ehri örgütlenmesinin siyasi amaçlara hizmet etti?i gerekçesiyle kapat?lm?? olmas?d?r (Kurdo?lu 1989). Ancak burada vurgulamak istedi?im, hem?ehri örgütlenmelerinin ba?ka tür siyasi örgütlerin yerini alan onlar ad?na i? yapan göstermelik mekanlar oldu?u de?ildir. Bunun yerine, hem?ehri örgütlenmelerinin içeri?inin bunlar?n olu?umlar?nda rol oynayan ki?ilerin ve/veya liderlerin ki?isel ve siyasi projelerine göre ?ekillendi?idir.

[41] Bunun do?rudan sonucu, örgütlenmenin temeli olan hem?ehrilik ve memleket olgular?n?n bu çerçevede müzakere edilmesi, yani hem?ehrilik kurgusunun ve hem?ehri örgütlenmelerinin içine siyasi dünya görü?ünün de dahil edilmesi, yedirilmesidir. Liderlerin ki?isel projesi, bir siyasi partinin veya görü?ün yayg?nla?t?r?lmas?na yönelmi? olabilir. Bu durumda liderlerin amac? cemaate veya gruba hizmet etmek oldu?u kadar, kendi siyasi görü?lerine veya ba?l? bulunduklar? siyasi partiye hizmet etmektir. Bunun bir yans?mas? olarak, A.l?lar solcudur, B.liler sa?c?d?r, C.liler liberaldir, D.liler miliyetçidir ?eklinde ifade edilen nitelemeler ortaya ç?kmaktad?r. Bu durumda, hem?ehrili?e dayal? toplumsal ili?ki a?lar? bir tür siyasi görü? veya belirli bir parti ile ili?kiler arac?l???yla ifade edilir olmaktad?r. Eliti olu?turan liderlerin ki?isel projeleri, memleketlilerin ve dolay?s?yla hem?ehri cemaatinin ve onun mensubu olan ki?ilerin toplumsal statüsünün ve refah?n?n yükseltilmesine dair olabilir.

[42] Böylesi durumlarda, siyasi olarak her türlü yönelime ve siyasi partiye belirli bir aç?kl?k ve uzakl?k liderli?in tutumunu tan?mlay?c? olmaktad?r. Bu iki uç aras?nda pek çok elit yap?s? ampirik olarak gözlemlenebilir, ancak önemli olan bu de?ildir. Önemli olan her durumda elit formasyonunun verili siyasi f?rsat yap?s? s?n?rlar? içinde olu?mu? olmas?d?r. Yukar?da bahsedilen iki elit yap?s?ndan ilkinde, siyasi alanda kabul edilebilir örgütlenme içinde kal?p, siyasi parti veya görü?e hizmet amac? varken, ikinci durumda yine verili örgütlenme ve talepleri iletme mekanizmalar? s?n?rlar? içinde kaynak aktar?m? kararlar?n? cemaat yarar?na etkileme söz konusudur. Bunlara paralel olarak, siyasi alanda me?ruiyetin s?n?rlar?n?n daha geni? tan?mlanm?? olmas? veya siyas? f?rsat yap?s?n?n daha fazla çe?itlili?e olanak tan?mas? durumunda kimi hem?ehrilik örgütlerinin (dernekler gibi) ortaya ç?kmamas? da söz konusu olabilirdi denilebilir.

[43] Ayr?ca, verili f?rsat yap?lar? içinde, hem?ehrili?e dayal? örgütlenmelerin içeri?inin cemaatsel olmas? nedeniyle, bunlar insan ve kaynak seferberli?i ve etkinlik bak?m?ndan verimli olu?umlar olabilmektedirler. Bunun bir göstergesi de kurulu? amaçlar? ne olursa olsun, genel olarak hem?ehri örgütlenmelerinin hem?ehri cemaatlerine çok amaçl? mekanlar olarak hizmet sunmas?d?r. Çok i?levlili?in bir yüzünde hem?ehrilik örgütlerinin liderler arac?l???yla siyasetle ili?kilenmesi varken, di?er yüzünde ayn? nedenlerle hem?ehri ili?ki a?lar?n?n siyasi örgütlenmelere (parti veya ba?ka tür organizasyonlar) çekici gelmesi olabilmektedir. Siyasi organizasyonlar bak?m?ndan ana kayg? etkinlik alan?n?n geni?letilmesi ve enformel insan ve kaynak seferberli?idir.

[44] Bu durumda da ana amaç hem?ehrili?i yeniden üretmek ve bu tür ili?kileri yayg?nla?t?rmak olmasa da bu tür faaliyetlerin sonucu hem?ehrili?e dayal? ili?kiler önem kazanmakta ve yayg?nla?maktad?r. Hem grup veya cemaat içinde geli?tirilmi? olan kayg?lar, hem de d??ar?dan hem?ehrili?in araçsal kullan?m?na ili?kin geli?tirilen kayg?lar?n bir önemli sonucu, bir yere ait olma hissinin ki?isel kimli?in ötesine geçip, toplumsal ve siyasi pratikler arac?l???yla kurgulan?p yeniden üretilerek toplumsal kimli?e dönü?mesidir.

[45] Mekansal analizin ikinci boyutu olan mikro-sosyolojik düzlem gündelik hayat?n nas?l devam ettirildi?ine ili?kindir. Büyük kentler ve hem?ehrilik ba?lam?nda belirtmek gerekirse, mikro-sosyolojik düzlemin bir parças?n? mahalle ve i? kolu düzeylerinde belirli hem?ehrilik gruplar?n?n yo?unla?ma gösterdi?i ili?kiler; bir ba?ka parças?n? da hem?ehrilik temas?na dayal? örgütlenmeler olu?turur. A?a??da k?saca kom?uluk, mahallelilik ve yüz yüze ili?kiler düzeyine veya sembolik olarak ifade etmek gerekirse ?gecekondu? olgusu olarak mikro-sosyolojik düzleme de?indikten sonra, ?gecekondu? ya?am tarz?n?n mikro-sosyolojik analiz olarak ele al?nmas?n?n önemini ve oradan üreyen çe?itlilikleri göz ard? etmeksizin, formel hem?ehri örgütlenmelerini iktidar ve siyasetin üç farkl? kavramla?t?rmas? arac?l???yla ele alaca??m.

[46] Göç olgusu hemen her durumda siyasetle ba?lant?l? olarak kavramla?t?r?labilir. Bu nedenle, göçün mikro-sosyolojisi bile, do?rudan veya dolayl? olarak devletin izledi?i göç siyasetiyle ve makro-siyasetle ili?kilidir. Ancak bazen göç, devlet veya siyasi faillerin do?rudan müdahil oldu?u ko?ullar alt?nda gerçekle?ir. Örne?in, Almanya?ya i?çi göçünde Türk ve Alman devletleri göçe do?rudan müdahil olmu?lard?r. Bu durumlarda göçün nereye ve nas?l olaca??n?n belirleyeni, ili?ki a?lar?ndan çok devlettir. Devletin ve/veya di?er siyasi ve kurumsal faillerin do?rudan müdahil olmad??? ko?ullarda göç, genellikle belirli bir toplumsal ili?ki a?? içinde gerçekle?ir. Bu durumda, ili?ki a?lar?na göçmenler taraf?ndan nas?l i?lerlik kazand?r?ld???, bu tür ili?ki a?lar?n?n devaml?l???n?n ki?ilerin kat?l?mlar?yla nas?l sa?land??? ve bunlar?n nas?l nitelik kazand???, sorular? mikro-sosyolojik analizin omurgas?n? olu?turan bir parças?d?r. Bu parçay? olu?turan ili?kiler büyük ölçüde enformeldir, çünkü ana konular göçmenlerin göç ettikleri yerle ve oradaki di?er insan gruplar?yla nas?l ili?ki kurduklar? ve memleketle ili?kilerini nas?l devam ettirdikleridir. Hem?ehrilik bu tür enformel toplumsal ili?ki a?lar?ndan birisidir.

[47] Yere ili?kin mikro-sosyolojik boyutun ikinci yüzünü hem?ehrilik örgütlenmeleri olu?turur. Hem?ehrilik örgütlenmeleri, bir köyü, ilçeyi, ili, bölgeyi, birden fazla köyü, ilçeyi ve ili içeren sosyal dayan??ma ve kalk?nd?rma; bu co?rafi alanlara ili?kin i? kolu; ve d?? göçle Türkiye?ye gelenlerin geldikleri yere ili?kin dernekler veya bunlara ili?kin vak?flar ?eklinde olabilir. Dernekler ve vak?flar müstakil olabildikleri gibi, kurulduklar? yerde veya birden fazla yerde hiyerar?ik olarak da yap?lanabilirler.

[48] Hem?ehrili?e dayal? formel örgütlenmelerin, hem?ehrilik ili?kilerinin birinci yüzüyle bir benzerli?i bir de farkl?l??? oldu?undan söz edilebilir. Benzerlik anonimlikle ilgilidir. Daha önce belirtti?im gibi, hem?ehri akraba, arkada? gibi birincil ili?ki tan?mlanmayan ki?idir. Bunun gibi hem?ehrilik örgütlenmelerinde de ba?lang?çta anonimlik esast?r. Örgütlenmelerin her birinin olu?umu öncesinde bir göç etme ve göçten sonra göç edilen yerde örgütlenmenin motoru olan ki?ilerin toparlanmas? ve bunu destekleyebilecek ili?ki a??n?n kurulmas? süreci vard?r. Belirli toplumsal ili?ki a?lar? bu süreci destekliyor olsa bile, örgütlerde göç öncesinde birincil ili?ki ba?? olmamak anlam?nda anonimlik söz konusudur. ?lk olarak, kurucular?n hepsinin daha önceden bir birini tan?mas? her dernek kurulu?unda hep kar??la??lan durum de?ildir. ?kinci olarak, kurucular?n hepsinin bir birlerini tan?d?klar? örgütlenmelerde bile örgütlenmenin tamamlanmas? sonras?nda kurucularla ve di?er üyelerin ço?uyla daha önceden tan???kl??? olmayan do?al ve fahri hem?ehriler bulunur.

[49] Hem?ehri örgütlenmelerinde devaml?l??? sa?layan ve onlar? d??ar?dan gözlemleyenler bak?m?ndan ilgi çekici yapan olgu ise örgütlenmelerin iktidar ile olan ili?kisidir. Toplumsal, kültürel ve siyasi bir olgu olarak örgüt kurma öncesi ve sonras? hem?ehrilik ili?kilerinin izledi?i yolu ele almak yerine örgütlere odaklanmak, belirli varsay?mlar?n yap?lmas?n? gerektirir. Bunlardan ilki, cemaat içi alan?n yönlendirenler ve yönlendirilenler ?eklinde bir i? bölümü ili?kisinde bölündü?üdür. Bu nedenle, örgütlenmelere odaklanmak, gruba veya cemaate önderlik yapanlara yo?unla?mak demektir.

[50] ?lk varsay?m? takip eden ikinci varsay?m, örgütlenmelerde yer alan üyelerin di?er üyelerden, yönlendirenler kategorisine girmeleriyle farkl? olduklar?d?r. Böylesi varsay?mlardan yola ç?kmak, siyaset ve iktidar?n nas?l anla??ld???n?n aç?kça veya gizli olarak s?n?rlar?n?n çizilmesini gerekli k?lar. Bununla birlikte, hem?ehrilik olgusuna yöneticiler ya da liderlerden do?ru yakla?mak, iktidar?n oda??n?n neresi ve siyasetin ne oldu?una ili?kin kavramla?t?rmalarda da kendili?inden seçim yapm?? olmak anlam?na gelmez. Ba?ka bir ifadeyle, hem?ehri örgütlenmelerine odaklan?rken, iktidar? ve siyaseti literatürde geçen üç anlam?yla da ele almak mümkündür: Araçsal bir mekanizma olarak, kolayla?t?r?c?/sa?lay?c? bir mekanizma olarak ve bir temsil prati?i olarak iktidar ve siyaset.

[51] Hem?ehri örgütlenmeleri içerisinde her bir iktidar ve siyaset biçimini ayn? anda veya her birisini ayr? ayr? görmek mümkündür. Bu nedenle, hangi iktidar ve siyaset anlay???n?n seçildi?i, akademik sosyalizasyonla ili?kili bir tercih oldu?u kadar, ara?t?rma siyasetiyle de ilgili bir tercihtir. Yukar?da belirtti?im iktidar ve siyaset kavramla?t?rmalar?n?n analitik kar??l?klar? oldu?u gerekçesiyle her birisini ayr? ayr? örneklemek amac?yla ele alaca??m.

[52] Bir anlay??a göre iktidar, elde edilip elde tutulabilen bir ?eydir. Böylesi iktidar?n kayna?? ise elde tutulan pozisyonun kendisidir. Belirli pozisyonlar? elde etmi? olan ki?iler, o pozisyonda olmak nedeniyle, ellerindeki iktidar? kullans?nlar veya kullanmas?nlar, belirli bir iktidarlar? vard?r. Bu anlam?nda iktidar, bir kapasiteye kar??l?k gelir. Bu anlay?? çerçevesinde siyaset kavramla?t?rmas? araçsald?r. Siyaset elde tutulan iktidar?n uygulanmas?d?r.

[53] ?ktidar bir kapasite, siyaset de araçsal bir mekanizma (ya da devletin da??tt??? k?t kaynaklara ula?mak için izlenen yol) olarak kavramla?t?r?ld???nda, hem?ehri örgütlenmeleri d??ar?dan bak?ld???nda pek dikkat çekici veya ayr?ks? de?ildir, çünkü bu anlamda iktidar ki?iseldir ve siyaset ki?iler veya ç?kar gruplar? üzerinden i?ler. O halde hem?ehrili?e dayal? örgütlenmeler di?er ç?kar gruplar?na benzerdir ve onlardan birisidir. Bu tür ili?kilerin özellikle ?burada? veya ?bu toplumda? olmas?n?n nedeni kültür içinde bu tür ba?lar?n kar??l???n?n olmas?d?r. Siyasetin ve iktidar?n bu kavramla?t?rmalar?, hem?ehri cemaatlerinin içinden bak?ld???nda ise d??ar?dan göründü?ünden daha dikkat çekici veya ayr?ks?d?r. Ancak cemaat içi siyaset ve iktidar? bu araçsal çerçevede bir birinden farkl? üç ba?lamda kavramla?t?rmak mümkündür. Hem?ehriler aras? ili?kiler, cemaat içi yar??ma ve lider tipleri.

[54] Hem?ehriler aras? ili?ki, formel siyaset ve vatanda??n devletle kurdu?u ili?ki ba?lam?na s?k??t?r?lacak olursa, devlet kademelerinde, siyasi partilerde, mecliste ve hükümette bir hem?ehrinin olmas? iktidar sahibi bir ki?iye, hem?ehrilik temelinde ula?abilmek anlam?na gelir. Ki?isel olarak kar??la??lan sorunlar, iktidar sahibi olan bu ki?inin kendisinin alaca?? veya ba?kalar?n? etkilemek suretiyle ald?raca?? bir kararla sorunlar?n çözümüne ve kaynaklar?n ki?ilerin yarar?na da??t?m?na arac? olacakt?r. Bu mutad patronaj ili?kisi anlam?na gelir. Buna eklenebilecek bir nokta, hem co?rafi mekan olarak memleket, hem ki?isel ili?kiler anlam?nda hem?ehrilik, hem de memlekete ve hem?ehrili?e ili?kin anlamlar?n bu ki?isel ili?kilere girmek yoluyla yeniden üretildi?idir. K?sacas?, ?öznel ait olma hissi?nin kollamac?l?k ili?kilerine girenler bak?m?ndan, kollamac?l?ktan tamamen ba??ms?z olmas? beklenmemelidir. Yani, hem?ehrilik siyaset anlay??? gibi araçsal bir nitelik kazan?r.

[55] Cemaat içi siyaset bak?m?ndan ele al?nd???nda, cemaat içinde iktidar? elinde bulundurmak için yar??ma anlam?na gelecektir. ?Büyük adam? ideolojisine göre (Epstein 1968) önemli görülen pozisyonlar?n? ellerinde bulunduranlar böylesi bir iktidar?n sahibidir. Bu nedenle, hem?ehri cemaatiyle ili?kisinde iktidar içeren bir pozisyon elde etmek kimileri için önemlidir ve bu nedenle kimi cemaat üyeleri cemaatin ba??na geçmek amac?yla hareket ederler ve di?er lider adaylar?yla yar??a girebilirler. Bu amaçla örgüt (dernek, vak?f vs.) kurulmas?na ön ayak olabilirler veya hali haz?rda var olan yap?ya eklemlenerek cemaatle ili?kilerini aç?k tutabilirler.

[56] ?Büyük adam? olma motivasyonu etraf?nda örgüt olu?umlar? görülebilir. Bu yolla lider ve lider adaylar? en tepedeki insan rollerini kurup peki?tirirler. Bunlar?n önemli bir k?sm?, Herbstein?in (1983) tiplemesinde geleneksel olana yak?nd?r. Geleneksel liderlerin kayg?s? cemaati kalk?nd?rmak de?il, kendi iktidar?n? kurup peki?tirmektir. Bu tür liderlerin cemaatle ili?kileri zay?ft?r ve esas amaçlar? cemaati seferber etmek veya cemaate kaynak aktarmaya arac?l?k etmek olmad???ndan, derne?in tek lideri olduklar? durumlarda örgütlenme zay?ft?r. Yani, ya geleneksel liderin oldu?u yerde formel örgütlenme ya ortaya ç?kmaz veya örgütlenmi? yap? süreklilik arzetmeyebilir. Bu durumda örgütlenmenin süreklili?i ba?ka liderlerin veya elitin ortaya ç?kmas?yla mümkündür. Geleneksel lider, hem?ehrilik örgütlenmelerinde en yayg?n lider tipi de?ildir.

[57] Özellikle örgütlenmenin süreklilik gösterdi?i hem?ehrilik çevrelerinde orta elitlerin (Herbstein 1983) veya hem?ehrilik ili?ki a?lar?n?n nas?l kuruldu?u ve hangi ba?lamda organize olduklar?na göre ba?ka tipte elitin veya liderlerin bulunmas? elzemdir. Lider tiplerinden daha önemli olan olgu, eliti olu?turan lider veya liderlerin hem?ehrilik ili?ki a?lar?n?n içinde oldu?u kadar, d???nda ve d?? dünya ile bütünle?ti?i sürece kaynak aktar?m?ne arac? olmas? ve liderlik rolünü (iktidar?n?) peki?tirmesidir. Bu durumda, yar??makta olan liderler iktidarlar?n?n devaml?l??? için ve kar??l???nda, tek tek cemaat üyelerinin kendi mücadeleleriyle hiç bir zaman ula?amayacaklar? (okul, yol, i?, yakacak, yurt gibi) kaynaklara ula?malar?na arac?l?k ederler. K?sacas?, burada liderler ve örgütlenmelerin amac?/rolü, toplumsal ve/veya siyasal mübadele arac?l???yla toplumsal e?itsizliklerin cemaat yarar?na giderilmesidir. Toplumdaki e?itsizliklerin e?itli?e do?ru dönü?türülmesi bak?m?ndan hem?ehri örgütlenmelerin oynad??? rol olumlu veya faydal? görülebilse bile, oynanan rol toplumun genelini de?il de küçük bir parças?n? ilgilendirmesi nedeniyle, parçal?d?r.

[58] Bu iktidar ve siyaset anlay???, hem?ehrilik ba?lar?n?n cemaat içi ve d??? i?levlerine ve formel siyasete odaklanmas? nedeniyle, formel ve enformel hem?ehrilik ili?kilerinin formel siyaset üzerinde yapt??? etkileri ortaya ç?karmas? bak?m?ndan de?erli bir bak?? aç?s? sunar, ancak siyaseti kaynak payla??m?na, iktidar? da ki?ilerin kapasitesine ba?lamas? nedeniyle, hem?ehrilik olgusunu siyasetle ili?kili oldu?u kadar bilimsel olarak önemli bir olgu olarak kavramla?t?r?r. Bu ise büyük ölçüde hem?ehrili?in kamusal alana yans?yan ve orayla ili?kili bir olgu olarak kavramla?t?r?lmas?na arac?l?k eder.

[59] Hem?ehri örgütlenmeleriyle ilgili olarak gerek d??ar?dan bakanlar?n nezdinde, gerekse ilgili literatürde en fazla üzerinde durulan ve bu tür örgütlerin en fazla dikkat çeken yönü kolaylat?r?c?/sa?lay?c? iktidar ve mobilizasyona dayal? siyaset anlay???d?r. Bu siyaset anlay???n?n temel varsay?mlar? araçsal yakla??mla büyük ölçüde ayn?d?r, çünkü her ikisi de siyaset ve iktidar? ölçülebilir, gözlemlenebilir bir olgu olarak de?erlendirir. Ancak ikitidar ve siyasetin sa?lay?c? bir mekanizma olarak kavramla?t?rmas?, siyasetin ço?ulcu, kat?l?ma dayal? yönüne odaklan?r.

[60] Sa?lat?c? bir mekanizma olarak anla??lan siyaset ve iktidar iki tarafl?d?r. Yani iktidar ili?kisindeki iki taraf?n da bir ?eyler kazanmas? söz konusudur. Dolay?s?yla, ki?ilerin ve kaynaklar?n seferber edilmesi, kolayla?t?r?c?/sa?lay?c? iktidar anlay???n?n bir parças?d?r. Sa?lay?c? araç olarak iktidar?n, siyaset yüzünde yine k?t kaynaklar?n da??t?m? vard?r. Bu yönüyle de yine devletin kaynaklar?na eri?im ve bunlar?n da??t?m? esast?r.

[61] Hem?ehrilik örgütlenmeleri içindeki bu tür iktidar, bir yönüyle do?rudan formel siyasete ba?l?d?r. Her zaman formel siyasetle do?rudan ili?kili olmamakla birlikte, di?er yönüyle de cemaat içi ili?kilerin ve kaynaklar?n bir arada tutulmas?na ve cemaat ç?karlar?n?n ?di?er? benzer cemaatlerin veya cemaatin içinde bulundu?u topluma kar?? korunmas?na ba?l?d?r.

[62] Pnina Werbner (1991), bir amaca ula?mak amac?yla insanlar?n ve kaynaklar?n seferber edilmesi anlam?nda toplumsal hareketlerin, ideolojik da??n?kl?k, söylemsel toparlanma, bürokratikle?me ve sönme a?amalar?ndan geçti?ini ileri sürer. Belirli bir geli?me, büyüme rasyonelitesi içeren bu çerçevenin çe?itli a?amalar?n? ayn? anda, ayn? hem?ehri kategorisinin örgütlenmeleri içinde görmek mümkündür. Yani, d??ar?dan bak?ld???nda, homojenmi? gibi görünen bir hem?ehri kategorisinde, örgütlenme düzeyinde çe?itlilik ve farkl?l?k söz konusu olabilir ve her bir ayr? örgütlenme çevresi di?erleriyle mesafeli bir ili?ki devam ettirebilir. Bunun bir nedeni sadece elitin de?il, hem?ehri kategorilerinin de homojen olmamas?ndan kaynaklanmaktad?r.

[63] Bu anlamda, ayn? hem?ehri kategorisindeki e?itsizlikler ve fakl?l?klar (s?n?fsal, kültürel, dini, i? kolu gibi) co?rafi ve idari bölümlerle örtü?mesi veya bunlar arac?l???yla temsil edilebilir olmas?, co?rafi mekana ili?kin farkl? ve çe?itli kimliklerin devam ettirilmesine arac?l?k edebilir. Kimlik düzeyindeki farkl?l?k örgütlenmeye yans?r. Bunun bir sonucu olarak, memleketi ayn? yer olanlar?n bir k?sm? söylemsel toparlanma a?amas?ndayken, ba?ka bir k?sm? ideolojik da??n?kl?k a?amas?yla ili?kilendirilebilecek bir yap?dad?r. Bu durumda, d??ar?dan homojen gibi görünen hem?ehri kategorisine içeriden bak?ld???nda ço?uldur. Yani bir bak?? aç?s?yla alt kategorilere ayr?lm??t?r veya ba?ka bir bak?? aç?s?yla müstakil kategorilere ayr?lm??t?r.

[64] Ayn? kategorideki çe?itlili?in ba?ka bir nedeni, kaynak ve insan seferberli?i anlam?nda iktidar ve devletin kaynaklar?n?n da??t?m? anlam?nda siyaset anlay??? çerçevesinde, liderli?in yar??mac? olmas?d?r. Lider adaylar? siyasi partilerle veya parti içi müzakerelerinde göreli üstünlüklerini çe?itli stratejilerle ortaya koyarlar. Elitlerin birden fazla örgütlenmeyle içi içe veya dirsek temas?nda olmalar? ve ald?klar? destek sonucunda onlara kaynak aktarabiliyor olmalar?, ideolojik ve örgütsel parçal?l???n nedenlerinden birisidir (Kurto?lu 2001).

[65] Ayr?ca, yukar?da belirtti?im f?rsat yap?lar? ve formel siyasetin i?leyi? kal?plar? içinde, nas?l ortaya ç?km?? olurlarsa olsunlar, hem?ehrilik örgütlenmeleri siyasi kariyer yapmak isteyen ve kendisi için bir hem?ehri cemaati tan?mlayabilen siyasetçiler bak?m?ndan oldukça cezbedici, ki?isel kariyerlerini kolayla?t?r?c? yap?lard?r, çünkü hem?ehri ili?ki a?lar?yla ba?lant?, a? içinde olanlara kolay eri?im ve dolay?s?yla daha fazla oy anlam?na gelir.

[66] Elit içindeki yar??ma, liderler aras?ndaki ideolojik, örgütsel ve kimlik düzeyindeki bölünmelerin kaynaklar?ndan biri olmakla birlikte, liderlik düzeyindeki ayr??ma cemaat düzeyinde kar??l???n? bulmad??? sürece liderler birle?me e?ilimindedir. Bu yönüyle de gerek hem?ehri örgütlerinin fiziksel mekan?, gerekse hem?ehri ili?kilerinin sosyal mekan? d??ar?dan homojen görünmelerine ra?men, içerden parçalanm?? olabilmektedir.

[67] Ku?kusuz da??n?kl?k-toparlanma ayr?m?nda siyasi partilerin ve bunlarla temasta olan elitin rolleri önemli olmakla birlikte, Türkiye?de gerek siyasi parti kompozisyonun oturmam?? olmas? nedeniyle siyasi parti yönelimlerinin çe?itlilik göstermesi, gerekse formel siyasetten do?ru tan?mlanan siyasete direnç gösterme formel siyasetin d???na ç?kan ve onunla ili?ki kurma niyetinde olmayan ba?ka olu?umlara da arac?l?k edebilmektedir.

[68] Siyasi partiler için ise hem?ehri dernekleriyle ba?lant?l? siyasetçiler ve/veya cemaat liderleriyle ili?ki yoluyla hem?ehrili?e dayal? ili?ki a?lar?na girmek kolay oy seferberli?i anlam?na gelebilme potansiyelleri nedeniyle çekicidir. Siyasi partilerin bu yakla??mlar? ise hem?ehri ili?kilerinin örgütlenmi? yüzünü temsil eden örgütlerin eliti ve potansiyel eliti için siyasetle en az?ndan dirsek temas?nda olmalar? sonucunu ortaya ç?kart?r. Ancak, elitin veya liderlerin siyasete ve siyasi partilere veya siyasi partilerin hem?ehri örgütlerine yakla??mlar? nedeniyle, bütün hem?ehri derneklerinin her zaman ve kaç?n?lmaz olarak formel siyasetle do?rudan veya dolayl? olarak ili?ki içinde olacaklar? sonucunu ç?kartmak mümkün de?ildir. Formel siyasetle ili?kiye cemaat ad?na girmek, liderlik tipleri ve eliti olu?turan liderlerin ki?isel siyasetleriyle ilgilidir.

[69] Ayr?ca, hem?ehri örgütlerinin formel siyasetle ili?kiye girerek, kendilerine veya cemaate kaynak aktarmalar? ili?kisini zorunlu bir ili?ki olarak görmek, her bir hem?ehri cemaatinin ayn? zamanda toplumun dezavantajl?lar? kategorisine girdi?ini varsaymak demektir. Örne?in ?stanbul?daki Ankaral?lar veya Ankara?daki ?zmirliler dernekleri için bu tür bir varsay?m yan?lt?c? olabilecektir. Kimlik siyaseti veya iktidar ve siyasetin temsil prati?i olarak kavramla?t?rmas? her hem?ehri örgütlenmesinde oldu?u kadar, bu tür örgütlenmeler için de anlaml? bir çerçeve olu?turmaktad?r.

[70] Hem?ehri cemaat liderleri siyaseti ve iktidar? nas?l anlarlarsa anlas?nlar, ki?isel siyasi projeleri ne olursa olsun, cemaatle kurduklar? ili?kiler ve örgütlenmeyi olu?turmak ve devam ettirmek için giri?tikleri çabalar?n hepsi birer temsil prati?idir. Bir ba?ka ifadeyle, cemaat üyelerini bir araya getirip birle?tirme çabalar? esnas?nda bilinç düzeyinde konuyla ili?ki kursalar da kurmasalar da öncelikle cemaatin s?n?rlar?n? çizerler ve kendi cemaatlerini di?erlerinden ay?r?rlar. Bu cemaate bir kimlik atfetme, onu di?erlerinden ay?rma prati?idir. Bunun anlam?, bir hem?ehri kimlik kategorisine kimlerin dahil edilip kimlerin edilmeyece?inin iyi tan?mlanm?? s?n?rlar?n?n çizilmesi de?ildir. S?n?rlar esnektir, tan?mlar ço?uldur, ama bir hem?ehri kategorisi insanlar?n kafas?nda hakikat olarak olu?mu?tur ve o hem?ehrilik kategorisi di?er hem?ehri kategorilerinden öznel olarak farkl?d?r.

[71] Ayr?ca, cemaat elitleri örgütlenmenin ve cemaatin ç?karlar?n?, amaçlar?n? ve bunlar? gerçekle?tirmenin araçlar?n? tan?mlarlar. Bir dernek veya vak?f kurarak veya devaml?l???na katk? sa?layarak kendi ki?isel eylemleriyle, kendi ki?isel ba?lamlar? d???ndaki hem?ehrilik olgusunun devaml?l???na katk?da bulunurlar. Buradaki siyaset, dünyan?n hem?ehrilik olgusuyla iligili olarak (yeniden) tan?mlanmas?d?r, çünkü elit cemaatin s?n?rlar?n?, amaçlar?n? ve ç?karlar?n? tan?mlayan gruptur. Bunlar? yaparken elit, hem?ehrili?in ve kendi hem?ehriliklerinin ne oldu?u konusunda hakikat iddias? ortaya atmal?d?r. Bu yönüyle, ilk iki siyaset ve iktidar anlay???nda siyaset, imkanl?y? mümkün k?lma sanat? çerçevesinde tan?mlanacak olursa, buradaki siyaset, imkans?z? mümkün k?lma sanat? anlam?na gelmektedir. Bu noktada vurgulanmas? gereken nokta, imkans?z? mümkün k?larken liderlerin ortaya att?klar? hakikat iddialar?, tamamen kendilerinin bilinçli ve amaçl? tasar?mlar?n?n ürünü olmad???d?r. Akademide üretilen bilgi, siyasi partilerin konu hakk?ndaki görü?leri, siyasal alanda geçerli olan görü?ler gibi pek çok bilgi bu iddialar?n yap?ta?lar?n? olu?turmaktad?r.

[72] Hem?ehri örgütlenmelerinin temsil siyaseti ba?lam?nda siyasete katk?s? sadece tan?m yapma anlam?nda de?ildir. Genel olarak insan ili?kilerinin devaml?l??? insanlar? bir birlerine ba?lay?c? onlar? birle?tirici pratikler arac?l???yla olur. Werbner?in deyimiyle, bir cemaat o cemaate ili?kin kollektif bir bilincin olu?mas?yla gerçek olur (1995). Kollektif bilincin ortaya ç?kmas?na arac?l?k eden örgütün kendisinden ba?ka birle?tirici pratik de vard?r. Her düzeyden hem?ehri örgütleri ortak bilincin olu?mas?na arac?l?k eden birle?tirici pratikleri seçerek, tan?mlayarak ve pratik edilmesine arac?l?k ederek bu bilincin ortaya ç?kmas?na, olu?mas?na katk?da bulunur.

[73] Anonim kent ortam?nda da??n?k durumdaki hem?ehrileri toparlay?p bir araya getirirler. Böylesi pratiklerin en önemlisi, toplu e?lenceler ve seremonilerdir. Toplu e?lencelerde otantik hiç bir unsur olmasa da yemek, dans, müzik gibi unsurlar otantikli?i simgeler. Yine toplu e?lenceler her ya?tan hem?ehriyi bir araya getirir; aradaki farkl?l?klara ra?men ayn?l???n vurgulanmas?na ve hissedilmesine arac?l?k eder; bir birleriyle tan??mayan hem?ehrilerin tan??malar?na olanak sa?larlar. Bir anlamda e?lencenin ortaya ç?kard??? köpürmeyle, Durkheim??n deyimiyle, farkl?l?klar kar??t?r?l?p ayn?la?t?r?l?rlar. Bütün bunlar yap?l?rken, memlekete ili?kin semboller, imgeleri dola??ma sokulur.

[74] Hem?ehri olanla olmayan aras?nda s?n?r çizme ve kendi hem?ehriliklerinin ne oldu?u hakk?ndaki hakikatin bilgisi, ayr?ca kimi örgütlerde ç?kart?lan gazete, dergi, kim-kimdir kataloglar?n?n yay?nlanmas? ve yap?lan faaliyetlerin kavramla?t?r?l?p duyurulmas?yla da olur. Tüm bunlar?n dü?ünülmesi ve organizasyonun oda??nda elitler vard?r. Bu yolla hem hem?ehrilik olgusunun, hem de hem?ehrilik ili?kilerinin kurgulan?p, kurulup, yeniden üretilmesine katk?da bulunurlar. Belki bunlardan daha önemlisi, sadece öznel ve ki?isel olarak temsil edilip hissedilebilecek ve dolay?s?yla hisseden ki?inin ya?am süresiyle s?n?rl? olabilecek bir kimli?i, gerçekli?e dönü?türerek, toplumsalla?t?r?rlar ve gerçek kategori olmas?na katk?da bulunurlar.

[75] Burada son olarak belirtece?im nokta, temsil prati?i olarak hem?ehrilik etraf?nda yap?lan etkinlikler ve bunlar?n erilli?ine ili?kindir. En ba?ta belirtti?im gibi, devletin tan?mlad??? anlam?ndan ba?layarak hem?ehrilik tan?mlar? erkek merkezlidir. Örgütlenmelerin pratikleri de bu çerçeve içinde geli?ir. Öncelikle, liderlik kadrosu ya da elit erkek üyelerden olu?mu?tur. Bunun da ötesinde, üç anlam?ndan hangisi ba?lam?nda ele al?n?rsa al?ns?n, siyasetle kesi?en alanlar erkeklerin alan?d?r. Formel siyasetle ili?kileri, erkekler taraf?ndan veya erkek egemen siyaset format?nda devam ettirilir. Erkeklerin erkek egemen kavramlar arac?l???yla tan?mlad??? cemaat de erildir. Kad?nlar?n geleneklerin devam ettirilmesinde oynad?klar? roller ve kimli?in devaml?l??? ve kayna?ma amaçl? yap?lan etkinliklerin ne kadar otantiklik içerdi?i dü?ünülecek olursa, bunlara da kad?nlar?n cemaati yeniden üretme yöntemlerinin kat?lmad??? anla??labilir. K?sacas?, hem?ehrili?e dayal? siyaset, ayn? zaman siyaseten erilli?in devaml?l???na ve yeniden üretimine dikkate de?er katk?da bulunmaktad?r.

[76] Hem?ehri örgütlerinin say?s? oldukça fazlad?r ve bu fazlal?k her zaman bir ihtiyac?n veya bir örgütlerin yerine getirdikleri i?levin sonucu de?ildir. Kimi durumlarda derne?i olmak bir statü sembolü, dernek açmak farkl? kimlik düzeyinde bir statü yar??mas? formundad?r. Bu ço?ulluk, hem?ehrilik ve bunun örgütlerinin tekil veya ikili kavramlar arac?l???yla veya bir disiplinden do?ru bakarak anla??labilcek olmas?n?n ötesindedir. Bu çal??mada, siyasi ve insan co?rafyas?nda kullan?lan kimi kavramlar arac?l???yla, co?rafi mekan arac?l???yla tahayyül edilen ata topra?? anlam?nda memleket ve oradan do?ru tan?mlanan hem?ehrilik ili?kileri ve hem?ehri örgütleri olgusunu siyaset ve iktidarla ili?kili olarak makro-siyaset ve mikro-sosyolojik bir alan olarak örgütleri elitler arac?l???yla genel düzeyde ele almaya çal??t?m. Buradan ula?mak istedi?im bir sonuç, ço?ul kavramlar arac?l???yla özel örneklerin ele al?n?p, çe?itli boyutlar?yla ve özellikle makro siyasal düzenle ili?kili olarak analiz edilmesinin gereklili?idir.

[77] Agnew?un yere ili?kin geli?tirdi?i kavramla?t?rma çerçevesinde makro siyasal yap?lanmalar ve mikro sosyolojik olu?umlar? formel hem?ehrilik örgütlenmeleri çerçevesinde pratik etmeye çal???rken kimlikle ilgili boyutu bu ?makro? ve ?mikro? düzlemlere s?k??t?rarak ele ald?m. Bunun bir nedeni, ?biz? ve ?onlar? ayr?m?n?n kendisini de ?makro? ve ?mikro? düzlemlerle ba?lant?land?racak kadar yeterince ampirik malzemenin olmamas?d?r. Benim kendi çal??malar?m da dahil olmak üzere, var olan bilgi daha çok hem?ehrili?in kamusal alana yans?yan yüzleridir. Oysa ki yukar?da da belirtti?im gibi hem?ehrilik ili?kilerinin eril bir yönü vard?r. Gelenekler ve kimli?in yeniden üretilmelerinde kad?nlar?n önemli roller üstlendikleri bilinmektedir.

[78] Kamusal alanda belirleyici olan ise erkek merkezli tan?mlar ve faaliyetlerdir. Kad?nlar?n dernek faaliyetlerine kat?l?mlar? s?n?rl?d?r ve ald?klar? roller merkezi veya belirleyici de?ildir. S?radan dernek faaliyetleri geceye uzayan soka?a ç?kmay? gerektiren faaliyetlerdir. Bunun nedeni, dernekler üyelerinin ço?unun erkekler olmas? ve dernekte veya dernek için bulu?man?n i? ç?k???nda bir araya gelmek anlam?na gelmesidir. Bu ise kad?nlar? dolayl? olarak d??lay?c?d?r. Erkek merkezli bir kimli?in yeniden üretimine katk?lar? ba?lam?nda da olsa, kad?nlar? en az?ndan yokluklar?n? resme ekleyerek var etmek için yeterli veri olmamas? nedeniyle kimlikle ilgili düzlemi ele almad?m.

[79] ?ktidar ve siyaset kavramla?t?rmalar? çerçevesinde, yukar?da sundu?um üç anlay??tan her birisinin ve d??ar?da b?rakt???m di?erlerinin de?erli ve bir kavray?? sunan bak?? aç?lar? olduklar?n? dü?ünmekle birlikte, temsil siyaseti olarak siyasetin daha fazla i?lenmesi ve tarihsel dönü?üm ve makro siyasi düzenin kurulmas?yla ili?kili olarak hem?ehrilik olgusunun de?erlendirilmesi kanaatindeyim. Böylesi bir kanaati edinmemin bir nedeni, de?i?kenlere dayal? nedenselliklere dayanarak hem?ehri örgütlenmelerine getirilen analizlerin her zaman pek çok istinas? bulunabilmektedir. ?stisnalar?na ra?men, böyesi yakla??mlar pek çok zenginlik içermektedir, ancak aç?klamalar?n kültürle ili?kili olmas?, önemli pek çok boyutun d??ar?da b?rak?lmas? anlam?na gelmektedir.

[80] Bir ba?ka neden, gerek dernek ve vak?flarda çal??anlar (elit), gerekse hem?ehri grup ve cemaatleriyle pratik nedenlerle temas içinde olan ba?ka failler (siyasi parti, belediye gibi), içinde bulunduklar? olguyu anlamland?rma çabas? sarfetmektedirler. Var olan bilgiler, onlara ya olmamas? gereken bir ?eyin içinde olduklar?n? veya içinde/temasta olduklar? ?eye araçsal yakla?abileceklerini bildirmektedir. Milliyetçilik konusunda oldu?u gibi çe?itlili?i bar?nd?ran, tarihselli?i dikkate alan ve söylem formasyonunu göz ard? etmeyen çal??malar, hem?ehrilik olgusunun ba?kalar?nca oldu?u kadar hem?ehri cemaat eliti taraf?ndan da çe?itlili?iyle kavramla?t?r?lmas? için zemin haz?rlayacakt?r.

References

Agnew, John (1987) Place and Politics: The Geographical Mediation of State and Society, Boston, Allen & Unwin.

Allen, John (2003) ?Power? in Agnew, John; Mitchell, Katharyne ; Toal, Gerard (eds.), A Companion to Political Geography, Malden, Blackwell, pp. 95-109.

Anderson, Benedict (1991) Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London, Verso.

Brinkerhoff, Derick W.; Goldsmith, Arthur A. (2002) Clientelism, Patrimonialism and Democratic Governance: An Overview and Framework for Assesment and Programming, U.S. Agency for International Development Office of Democracy and Governance.

Bourdieu, Pierre (1996) ?On family as a realized category?, Theory, Culture and Society 13 (3), pp. 19-26.

Brah, Avtar (1996) Cartographies of Diaspora: Contested Identities, London, Routledge.

Co?kun, Meliha (2003) Village Associations as Migrants? Formal Organizations: An Empirical Study in Mamak, Ankara, Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi, Ankara, Bilkent Üniversitesi.

Dubetsky, Alan (1976) ?Kinship, primordial ties, and factory organisation in Turkey: an anthropological approach?, International Journal of Middle East Studies 7 (3), pp. 433-51.

Epstein, A. I. (1968) ?Power, politics, and leadership: Some Central African and Malanesian contrasts? in Swarts, M. J. (ed.), Local-Level Politics: Social and Cultural Perspectives, Chicago, Aldine Publishing Company, pp. 53-68

Goffman, Erwing (1970) Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Middlesex, Penguin Books.

Güne?-Ayata, Ay?e (1992) ?Class and clientalism in the Republican People?s Party? in Finkel, Andrew; Sirman, Nükhet (eds.), Turkish State and Turkish Society, London, Routledge, pp. 159-82.

Heper, Metin (1983) Türkiye?de Kent Göçmenleri ve Bürokratik Örgütler, ?stanbul, Üçdal Ne?riyat.

Herbstein, Judith (1983) ?The politicization of Puerto Rican ethnicity in New York: 1955-75?, Ethnic Groups 5 (1/2), pp. 31-54.

Kurdo?lu, Ayça (1989) Toplumsal De?i?me Sürecinde Hem?ehrilik Dernekleri: ?stanbul Örne?i, Yay?nlanmam?? Yüksek Lisans Tezi: ?stanbul, Marmara Üniversitesi.

Kurto?lu, Ayça (2001) ?Hem?ehrilik dernekleri, yerel siyaset ve elit stratejileri? in Atacan, Fülya; Türkay, Mehmet; Kurtulu?, Hatice; Ercan, Fuat (der.), Mübeccel K?ray?a Arma?an, ?stanbul, Ba?lam Yay?nlar?, pp. 307-19.

Kurto?lu, Ayça (2003) Hem?ehrilik ve ?ehirde Siyaset: Keçiören Örne?i, ?stanbul, ?leti?im Yay?nevi.

Massey, Doreen (1995) ?Imagining the world? in Allen, John; Massey, Doreen (eds.), Geographical Worlds, Oxford, Oxford University Press, pp. 5-53.

Rex, John (1986) Race and Ethnicity, Milton Keynes, Open University Press.

Schüler, Harald (1999) Türkiye?de Sosyal Demokrasi: Particilik, Hem?ehrilik, Alevilik, ?stanbul, ?leti?im Yay?nlar?.

Özkan, Hande (2002) ?Tek parti dönemini co?rafya ve mekan aray??lar??, Toplum ve Bilim 94, pp. 143-174.

Tilly, Charles (1984) ?Social movements and national politics? in Bright, C. ; Harding, S. (eds.), Statemaking and Social Movements. Essays in History and Theory, Ann Arbor, University of Michigan Press.

Werbner, Pnina (1991) ?Introduction II Black and Ethnic Leadership in Britain: A Theoretical Overview? in Werbner, Pnina; Anwar, Muhammad (eds.), Black and Ethnic Leadership in Britain: The Cultural Dimension of Political Action, London, Routledge, pp. 15-41.

Werbner, Pnina (1995) ?From Commodities to Gifts: Pakistani Migrant Workers in Manchester? in Rogers, Alisdair ; Vertovec, Steve (eds.), The Urban Context: Ethnicity, Social Networks and Situational Analysis, Oxford/Washington D.C., Berg Publishers, pp. 213-36.

Back to top
Citation :

Kurto?lu, Ayça (2005) 'Mekansal Bir Olgu Olarak Hem?ehrilik ve Bir Hem?ehrilik Mekan? Olarak Dernekler', European Journal of Turkish Studies, Thematic Issue N°2 , Hometown Organisations in Turkey, URL : http://www.ejts.org/document375.html

To quote a passage, use paragraph (§).