Abstract

This article examines the general characteristics of Ni?deli hem?ehri associations in Istanbul. After a brief history of the organisation of Ni?deli in Istanbul, we analyze the relations between association/politics/bureaucracy and the roles of the presidents of associations in the structural relations networks which are not limited to electoral periods. At last, we analyze in a comparative way the aims, the activities and the functioning of Ni?de city association and the two associations which are formed at the village level.

Texte intégral

Memlekete, yani belirli bir yöreye; kent, kasaba, köy, kimi zaman da bölgeye aidiyet üzerine kurulu hem?ehri derneklerinde insanlar? hem?ehriler olarak bir araya getiren temel öge ortak ç?karlar?n, ortak hedeflerin oldu?una inanmad?r. Göçün niteli?i yani nereden nereye göçüldü?ü, eski ya?am mekan? ve yeni yerle?ilen yerin ya?ama ko?ullar? ki?ilerin hem?ehrilik ba?lar? etraf?nda örgütlenme e?ilimlerinde etkili olan faktörlerdir.

[2] Ayr?ca bireysel profiller ve göç etme eyleminin nedenleri de ki?inin hem?ehrilik kimli?ine duyarl? olup olmamas?n? hatta böylesi bir kimli?e ihtiyaç duyup duymamas?n? etkileyebilmektedir. Örne?in görece iyi bir e?itim düzeyi ve iyi bir i?i olan bir ki?inin hem?ehri derneklerine ilgi göstermeyece?ini dü?ünebiliriz. Buna kar??l?k daha ziyade ekonomik zorunluluklardan dolay? göç etmek zorunda kalm?? ki?iler için hem?ehri dernekleri i?, ev, sa?l?k, e?itim gibi sorunlar?n çözümünde önemli i?levler üstlenebilmektedir.

[3] Emniyet Müdürlü?ü Dernekler Masas? istatistiklerine göre, ?stanbul?da 22 Ni?deli derne?i var1. Bu derneklerin bir ço?u, özellikle de köy dernekleri isimlerinin ötesinde faal de?iller. 2000 y?l? nüfus say?m?na göre ?stanbul'da ya?ayan Ni?de do?umlular?n say?s? 41.103. Ancak tahminen ikinci ve üçüncü ku?akla birlikte bu rakam 100 bin civarina ula??yor ve Ni?deliler ?ehirde oldukça da??n?k bir yerle?im gösteriyorlar. Yakla??k on be? y?l öncesine kadar Eminönü?nde oturan ve çal??an Ni?delilerin önemli bir nüfus yo?unlu?u te?kil ettikleri Ni?de il derne?i yöneticileriyle yapt???m görü?melerde belirtildi.

[4] ?l derne?i yönetim kurulu üyesi Ümit Beye göre zenginle?en Ni?deliler Eminönü?nden ?ehrin daha muteber mahallelerine ta??nd?lar. ?ehre ekonomik anlamda entegre olman?n do?al sonucu say?labilecek bu duruma 80?li y?llar?n ba??nda sebze-meyve ve bakliyat halinin Eminönü?nden ta??nmas? da eklenebilir. Halde hamall?k i?inin uzunca bir süre boyunca alt katmanlara mensup Ni?deli göçmenlerin kontrolünde oldu?u belirtilmekte. Burada, halihaz?rda Ni?deliler ciddi bir varl?k gösteremeselerde, yerel seçimler öncesi yap?lan pazarl?klar?n aktörelerinden birisi olarak adlar? geçiyor. Bunun nedeni Ni?delilerin i? yerlerinin, (örne?in toptan ka??t ticaretiyle u?ra?anlar gibi) Eminönü ilçesinde yo?unluk arz etmesi.

[5] Bu anlamda Ni?delilerin en eski derne?i olarak kabul edebilece?imiz Ni?de Kültür ve Yard?mla?ma Derne?i?nin (NKYD) lokalinin Eminönü ilçesi s?n?rlar? içerisinde olmas? da bir tesadüf de?il. NKYD yetmi?li y?llarda ?stanbul?daki Ni?deli zenginler taraf?ndan kurulmu? bir dernek. Derne?in ?u andaki ba?kan? Do?an bey NKYD?nin 12 eylül öncesinde oldukça aktif bir dernek oldu?unu, ?stanbul?da okuyan Ni?deli üniversite ö?rencileri için bir ö?renci yurdu yapt?rd?klar?n? belirtiyor. 1980?de askeri yönetim taraf?ndan derne?in elinden al?nan F?nd?kl? yurdu günümüzde Kredi ve Yurtlar Kurumuna ba?l? olarak çal???yor. Halen F?nd?kl? yurdunda Ni?deli üniversite ö?rencilerine ayr?lm?? % 20?lik bir kontenjan var. ?imdiki dernek yönetimi yurt binas?n? tekrar geri almay? dü?ünüyor. 12 eylül döneminden sonra 1986 y?l?nda eski NKYD?nin temelleri üzerinde ayn? ismi alarak kurulan dernek 1994?e kadar ?ehir baz?nda kurulmu? olsa da Ni?de?ye ba?l? Tepeköylülerin kontrolünde kal?yor. Tepeköylülerin hat?rlarda kalan en önemli faaliyeti Sultanahmet?teki dernek lokalinin sat?n al?narak derne?e kazand?r?lmas?.

[6] Türkiye?de, t?pk? dini cemaatler (tarikatlar) için söz konusu oldu?u gibi, hem?ehri derneklerinin siyasetle ili?kisi meselesi özellikle seçimler arifesinde medya organlar? kanal?yla kamu oyunun gündemine gelmekte ve daha sonra unutulmaya terk edilmektedir. Bu ba?lamda, daha ziyade geçici medyatik bir mesele gibi görünen hem?ehri dernekleri-siyaset ili?kisinin siyasal bilim ara?t?rmalar?na hak etti?i oranda konu edildi?ini söylemek oldukça güçtür. Asl?nda seçim dönemleriyle s?n?rl? kalmayan dernekler ve siyasal/bürokratik aktörler aras?ndaki yap?sal, özgün ve karma??k ç?kar ili?kilerinin çözümlenmesi Türk siyasal sisteminin ve idarenin (devlet kurumlar?n?n) i?leyi?i hakk?nda ilginç ip uçlar? vermeye adayd?r. Ayr?ca, bu yaz?da inceledi?imiz her üç derne?in yöneticilerinin ayn? zamanda partilerde aktif siyaset içerisinde yer ald?klar?n? da unutmamak gerekiyor.

[7] Hem?ehri dernekleri siyasi organizasyon niteli?i ta??mamakla birlikte büyük ?ehirlerde özellikle seçim dönemlerinde gözlenebilen verili siyasi ili?kiler a??n?n en önemli parçalar?ndan birisini te?kil ediyor. Dernek-parti ili?kisinin siyasi olmayan bir zemin üzerine kurulu, süreklilik arz etmeyen ve ç?karlar?n (maddi, sembolik, ki?isel ve ortak) ön planda oldu?u bir ili?ki oldu?unu söyleyebiliriz. Seçim öncesi pazarl?klar ve al??-veri? bu ili?kinin en önemli unsurlar?. Görü?tü?ümüz dernek yöneticileri seçim dönemlerinde ?adaylar aras?nda bir hem?ehrimiz varsa ona sahip ç?kal?m? anlay???yla çal??t?klar?n? belirttiler2. Hem?ehriler gurubunun ad?na konu?an ve hangi aday?n veya partinin desteklenmesi gerekti?ini saptayan dernek yöneticilerinin konumu, temsil ettikleri hem?ehrilerinin (say?lar?) oy a??rl???yla orant?l? olarak siyasal alanda oldukça önemli hale gelmektedir. Bu ba?lamda NKYD?nin Eminönü ilçesinde, Hac?abdullahl?lar?n ise Esenler?de siyasi partiler taraf?ndan muhattap kabul edildiklerini söyleyebiliriz.

[8] ?stanbul?daki Ni?deli hem?ehri dernekleri üzerine yapt???m ve bu makalenin temelini meydana getiren küçük çapl? alan ara?t?rmas? 28 mart 2004 belediye seçimlerinden birkaç hafta önce gerçekle?tirildi3. Ni?de Kültür ve Yard?mla?ma Derne?i (NKYD) ba?kan?n?n da belirtti?i gibi siyasetle dernekçilik iç içe. Ayr?ca ba?kan?n ki?isel pratikleri de bu sav? do?rular nitelikte. Otuz y?ld?r bir siyasi olu?umun içerisinde (MHP) aktif olarak yer alan ba?kan, partili olmas?n?n ve bu alandaki deneyimlerinin dernek i?lerinde kendisine çok yard?mc? oldu?unu belirtiyor. Kendisiyle görü?meyi yapt???m?zda be? ayd?r dernek ba?kanl???n? yürüten Do?an bey on iki y?ldan beri MHP Eminönü ilçe te?kilat?nda (lise y?llar?ndan beri ülkücü militan), sekiz y?ldan beri de NKYD?nde yönetim kurulu üyesi. Ba?kan, NKYD olarak dernek siyaset ili?kisindeki temel ilkelerinin ?derne?i siyasete alet etmeden siyaseti derne?e alet etmek? oldu?unu belirtmektedir.

[9] Hac?abdullahl?lar ?ehit Muallim Ethem Yard?mla?ma ve Dayan??ma Derne?i (HYDD) Ba?kan? da siyaset dernek ili?kileri konusunda özellikle seçimler öncesi ya?anan hareketlili?e vurgu yapmakta. ?Derne?imiz Esenler bölgesinin en faal derne?i. Seçimlerden önce partiler aray?p kaç üyemiz oldu?unu ö?renmek istiyorlar. Dernek lokalimizde hafta sonlar? dört ayr? partinin belediye ba?kan aday? konu?ma yapt??. Bu türden toplant?lar üyelerin yo?un kat?l?m?yla oldukça kalabal?k bir kitleyi derne?e topluyor. Dernek lokalinde kar??la?t???m Hac?abdullahl?lar hararetli bir ?ekilde kendi aralar?nda Esenler?de yap?lacak seçimi de?il köylerindekini konu?uyorlard?. Dernek ba?kan?, gerçekte üyelerinin önemli bir bölümünün seçimlerde oy kullanmak üzere köye gittiklerini, fakat bu konuda Esenler?deki ba?kan adaylar?na bilgi vermemeyi tercih ettiklerini belirtti.

[10] Ba?kan?n gelen adaylara yapt??? ça?r?, parti dernek ili?kilerinin al??-veri? niteli?inin alt?n? çizmekte. Seçim propagandas? için gelen siyasetçilere: ?Kat?l?mc?, sivil toplumcu oldu?unuzu söylüyorsunuz. Öyleyse bizden de belediye meclisine bir temsilci al?n diyoruz?. HYDD ba?kan?na göre, siyasal alana etki edebilmek, somut kazan?mlar elde edebilmek için ?stanbul?daki tüm Ni?de kökenli derneklerin tek bir çat? alt?nda toplanmalar? ?art. Dernek ba?kan? islamc? e?ilimli olmas?na ra?men lokalin seçim propagandas? yapmaya gelen tüm partilerin adaylar?na aç?k oldu?unu belirtti. Esenler belediye ba?kan adaylar? derne?e yapt?klar? belli bir miktar ba??? kar??l???nda lokalde toplanan kalabal?k bir Hac?abtullahl?lar grubuna seslenme imkan?na sahip oluyorlar.

[11] Hem?ehriler grubunun ortak ç?karlar? oldu?unu ifade eden ve bunlar?n ta??y?c?s? olmay? üstlenen yöneticilerin bireysel özgeçmi?leri (parcours personel) ço?unun hiç de tesadüfi olmayan bir biçimde dernek yönetiminde yer ald?klar?n? gösteriyor. 70?li y?llar?n yo?un mobilizasyon ortam?nda siyasal hareketlerin içinde aktif (militan) olarak yer alan günümüz dernekçileri, 80?lerin ikinci yar?s?ndan itibaren bir yandan siyasal faaliyetlerine partilerde görece yüksek pozisyonlarda devam ederlerken, di?er yandan say?lar? giderek artan ve ?a-politik? bir görünüm sergileyen hem?ehri derneklerinde yer ald?lar. Böylece geçmi?te siyasi hareketler ve partilerde edindikleri militanl?k deneyimlerini dernekçilik sermayesine çevirmeyi ba?aran yöneticilerin siyasi tecrübeleri derne?in siyasal partilerle ve devlet kurumlar?yla kurdu?u ili?kilerde önemli bir faktör haline gelmektedir. Örne?in, görü?tü?ümüz NKYD yönetim kurulu üyesi avukat?n derne?e davet edilmesi onun siyasete yak?nl???yla do?rudan ili?kilidir: Uzun zamandan beri Beyo?lu ilçesinde sosyal demokrat siyasetin içerisinde yer alan avukat, ?bana, sen politikac?s?n bu i?lerin içerisinde olman gerek dediler. O dönem dernek ba?kan? arkada??m oldu?u için k?ramad?m, teklifi kabul ettim? demektedir. Ayr?ca ayn? ki?i NKYD bünyesinde dernek ba?kanl??? ve yönetim kurulu seçimlerinin yar??mac? bir havada geçmedi?ini, zaten bu i?in heveslisinin pek fazla olmad???n? belirtiyor.

[12] ?lginç olan, dernekçili?e hevesli olanlar?n, özellikle de ba?kanlar?n ve yönetim kurulu üyelerinin sosyo-politik organizasyonlarda aktif rol almalar?. Bu ki?iler, hem?ehri derneklerinin yan? s?ra siyasal partilerde ve ba?ka derneklerde (CHP, MHP, SP, ülkü ocaklar? gibi), futbol klübü veya MÜS?AD gibi kurulu?larda da yer al?yorlar. Burada gözden kaç?r?lmamas? gereken en önemli nokta, siyasal olarak belirli e?ilimleri ve pratikleri olan yöneticilerin, dernek faaliyetlerinde siyasal e?ilimlerini yans?tmamaya özen göstermeleri. Hem?ehrilik, bir ortak üst belirleyen olarak ki?ilerin siyasal e?ilimleri ve tercihlerini yok etmeyen, fakat belirli bir zaman ve mekan boyutunda donduran bir faktör olarak beliriyor. Bu durum ana NKYD çat?s? alt?nda daha somut olarak gözlenmekte. Siyasal ve ideolojik aidiyetlerin çat??mac?, bölücü d??lay?c?l???ndan hem?ehricili?in kapsay?c?l???na geçmek, özellikle örgütlenilen il baz?nda Ni?delilerin mesleki bazda envanterini tutarak hem?ehrilere günün birinde yard?m? dokunabilecek bir ç?kar grubu olu?turmak için kaç?n?lmaz4. Ba?ka bir deyi?le, kimin ne i?e yarayaca?? bilmek için, kimin ne i? yapt???n? ö?renmek gerekiyor

[13] Göç edilen büyük ?ehirlerde (?stanbul) sa?l?k, e?itim gibi temel kamu hizmetlerinden yaralanmada kar??la??lan güçlükler, veya hizmete ula?man?n imkans?zl???, kimi zaman hem?ehrilik ili?kileri sayesinde a??labilmektedir. Türkiye?de yayg?n olarak kabul gören ?adam?n? bul i?ini yapt?r? prensibiyle hareket eden dernekler belirli bir ili?kiler a??n?n kurucusu ve etkin aktörü haline gelmektedir. Söz konusu a??n sundu?u imkanlarla dernek, hizmeti verenlerle hizmete normal ko?ullarda ula?malar? oldukça güç olanlar aras?nda bir tür köprü i?levi görmektedir. Böylece gelinen büyük ?ehirde kaybolup gitme riski veya sade vatanda? olman?n i?levsizli?i gibi varolu? sorunlar? hem?ehrilik kimli?i sayesinde çözülebilmektedir. Ba?ka bir ifadeyle vatanda?l???n t?kand??? yerde hem?ehrilik çözüm üretici bir aidiyet biçimi olarak belirmektedir. Resmi kurumlar?n ?vatanda??la sorunlu ili?kileri (torpil, kay?rma, adam tutma gibi sözcüklerle tarif edilen hizmet anlay???), kar??s?nda hem?ehri derne?i pratik sorunlara pratik çözümler bulmaya çal??an ?i? bitirici? bir örgütlenme tarz? olarak belirmektedir. Derne?in kurumsalla?mas? ve bir çekim merkezi haline gelmesi, kamusal hizmetlerdeki sorunlara çözüm bulma kapasitesi yani hem?ehrilere sa?lad??? ?kolayl?klar?la do?rudan ili?kilidir.

[14] ?lk bak??ta özel sorunlara özel çözümler üreten, hem?ehrilerine birtak?m avantajlar sa?layan dernek yöneticilerinin kazan?mlar? yokmu? gibi görünmekte. Görü?tü?ümüz dernek yöneticileri, hem zaman hem de parasal fedakarl?k gerektiren, kimsenin üstlenmek istemedi?i a??r bir i? olan dernekçilik için ?kendilerini feda ettiklerini? belirtiyorlar. Fakat yöneticilerin s?kça vurgulad?klar? bu yüce amaçlar?n gerisinde sadece ekonomik alanla s?n?rl? olmayan orta ve uzun vadeli beklentileri oldu?unu söyleyebiliriz. Dernekçili?in sa?lad??? kurumsal kimlik yöneticilere hem ek bir prestij5 ?çünkü zaten ço?u görece seçkin denilebilecek ki?iler- hem de pratik kazan?mlara bir potansiyel olu?turuyor. Örne?in ?stanbul?da görev yapan Ni?deli yüksek rütbeli bir askerin NKYD yöneticilerini ak?am yeme?ine davet etmesi hem davet eden hem de davet edilenler için hemen bir avantaj sa?lamayabilir. Fakat bu dostane kar??la?ma ve tan??ma bir süre sonra gündeme elebilecek ihtiyaçlar çerçevesinde somut sonuçlar do?urma olas?l???n? içerisinde ta??maktad?r.

[15] Bu ba?lamda derne?in etkinli?inin, yöneticilerin etkinli?ine ve onlar?n bürokratik ve siyasal aktörlerle kurduklar? ili?kilere ba?l? oldu?unu söyleyebiliriz. Görü?memizde, ?stanbul?da okuyan ö?rencilere burs verdirten NKYD?nin ba?kan? Ni?deli otuz ö?renciyi burs için ?stanbul Büyük ?ehir Belediyesine yönlendirdiklerini ve bunu yaparken Eminönü Belediye Ba?kan?n?n yaz?l? deste?ini ald?klar?n? belirtmi?tir. Böylece Eminönü?nde görece köklü bir geçmi?e ve a??rl??a sahip olan Ni?delilerin dernek kanal?yla Büyük ?ehir Belediyesini etkilemeleri mümkün olabilmektedir. Micro (lokal) düzeyde de olsa politik ili?ki a?lar?nda yer almak bu anlamda etkin olabilmenin ön ko?ulu olarak belirmektedir.

[16] Hem?ehri derneklerinin varl?k nedenini sordu?umuzda, NKYD yönetim kurulu üyesi avukat ?baz?lar? kumar oynatmak, para kazanmak için kurulmu? dernekler, bir de bizim gibi, daha ziyade bir yerimiz, bir telefonumuz olsun, bürokraside bizlerden kimler var? Kimlere, ne ?ekilde ula?abiliriz gibi sorulara cevap olarak kurulmu? dernekler var. Yani örgütlülük. kurumsall?k çok önemli oluyor? demekte. Bu yakla??m asl?nda hem?ehri derne?i siyaset ili?kilerinin seçim dönemleriyle s?n?rl? olmayan yap?sal bir ili?ki oldu?unu ve her düzeyden bürokrat?n derne?in ilgi alan?na girdi?ini vurgulamaktad?r.

[17] Kamu hizmetlerinin kötü organize edildi?i, hizmetlerin bölgeler, ?ehirler ve vatanda?lar aras?nda e?itsiz da??t?ld??? Türkiye?de sade vatanda??n devlete yolunun dü?mesi demek genellikler oldukça uzun sürecek zorlu bir u?ra??n ba?lamas? anlam?na gelir. Hem?ehri dernekleri, vatanda? kimli?inin operasyonel olmad??? kamu hizmetlerinde hem?ehrilik a?lar?n? kullanarak kendi adamlar?na yard?mc? olabilmektedir. Vatanda?lar?n devlet hizmetleri kar??s?ndaki e?itsiz konumlar? ve hizmetlerin yerine getirili? sürecindeki belirsizlik ve kurals?zl?k i?lerin yürüyebilmesi, sonuç al?nabilmesi için bu türden giri?imleri neredeyse me?rula?t?rmaktad?r. Burada dikkat edilmesi gereken husus, hem?ehricilik anlay??? çerçevesinde derneklerin sahip olduklar? siyasi, bürokratik ili?ki a?lar?n? kullanarak genel geçerlili?i olmayan özgül, ki?isel çözümler üretebilmeleridir. Derne?in bürokratik ve siyasi aktörlerle kurdu?u ili?ki kurumsal de?il özel bir ili?kidir ve söz konusu ili?kinin i?levselli?i ço?u zaman içeriden (bürokrasiden veya partiden) ?adam?n?? bulmayla mümkün olabilmektedir. Örne?in, NKYD ba?kan?, Ni?deli fakir bir hastan?n ?stanbul?daki bir üniversite hastanesinde yap?lan tedavisinde söz konusu kurumdan üst düzey idareci bir a?abey sayesinde önemli oranda fiyat indirimi yapt?rd???n? gururla vurgulamaktad?r.

[18] Bu ba?lamda dernekçilerin öncelikle bürokrasideki hem?ehrilerinin yerlerini bilmek istemeleri kamu hizmetlerindeki yayg?n ?hizmet? anlay???n?n bir uzant?s?. Devletin tüm vatanda?lara e?itlik temeli üzerinde hizmet vermedi?i, kurallardan ziyade ki?isel ili?kilerin sorunlar? çözdü?ü veya en az?ndan çözümü h?zland?rd??? Türkiye?de böylesi bir aray??? ?normal? kar??lamak gerekiyor. Örne?in devlet dairesinde, hastahanelerde, okullarda ?adam?n?n? olmas? i?lerin daha kolay hallolmas?n? sa?layabiliyor. Konu?tu?um yöneticiler bu dayan??ma anlay???n? destekleyen örnek olaylardan bahsettiler. Bireysel olarak kendisini yerel olana de?il evrensel de?erlere ba?l? birisi olarak tan?tan ana dernek yönetim kurulu üyesi avukat yine de ?al??veri?te veya i?te Ni?delileri tercih ederim. O adam? tan?yorsun, güveniyorsun, bu yüzden tercih ediyorsun. Daha sempatik geliyor sana? demekte.

[19] Bu yaz?da inceledi?imiz ?stanbul?daki Ni?deli hem?ehri derneklerinden il baz?nda kurulan NKYD?nin ?stanbul?da ki en eski Ni?deli dernek olmas?na ra?men baz? köy derneklerine nazaran daha marjinal bir organizasyon ve hareket kabiliyetinde oldu?unu söyleyebiliriz. NKYD yönetim kurulu üyelerinin sosyo-profesyonel kökenleri incelendi?inde daha seçkinci bir görüntüyle kar??la??yoruz. Aktif bir dernek olmad??? ba?kan? taraf?ndan da dile getirilen NKYD?nin yönetiminde yer alan üst düzey bürokrat, i? adam?, avukatl?k gibi mesleklerden gelen on be? yönetim kurulu üyesinin her biri ?çok de?erli, sayg?n ki?iler? olsa da dernek i?lerinde birlikte hareket etme yetenekleri oldukça zay?f. Dernek ba?kan? ?benim dedi?im olsun e?iliminin?, bireysel ?srarc? tutumlar?n, ?on be? ki?inin on be?inin de ayr? telden çal?yor? olmas?n?n yönetimde uyumluluk sorunlar? do?urdu?unu belirtmektedir.

[20] Köy-kasaba derneklerinde ba?kanl?k görevini yürütenler de görece zengin ve e?itim düzeyi yüksek, ?stanbul?a geli? zamanlar? da bir hayli eskiye dayan?yor. Bu derneklerin çekirdek kadrosu ise daha ziyade orta ve alt-orta s?n?ftan (küçük esnaf, ?oför, i?çi gibi) göçmenlerden meydana geliyor.

[21] Derneklerin yerel kökenleriyle ba?lant?lar? ve bu çerçevedeki faaliyetleri konusunda ana derne?in sadece ?stanbul?da ö?renim gören Ni?deli ö?rencilere burs verdi?ini ö?reniyoruz. NKYD bünyesinde iki y?l önce gündeme gelen, Ankara ve ?stanbul?daki Ni?delileri kapsayacak bir Ni?deliler vakf? kurarak bin ki?iden biner dolar katk?yla Ni?de?de büyük bir sanayi yat?r?m? yap?lmas? amaçlan?yordu. Alt? ayda bu iki ildeki Ni?delilerden sadece onyedi ki?inin istenen paray? vermesi bu projenin gerçekle?mesine yetmedi. Bu deneyimi buruk bir biçimde aktaran avukata göre; ?Ni?deliler daha bireyciler. Ben kendim ba?ard?m, ba?kalar? da öyle yaps?n diye dü?ünüyorlar. Bir de ne olur ne olmaz diyenler var: güvensizlik. Bu vak?f i?inden sonra benim de ayaklar?m yere bast?. ?ftarlarda veya e?lencelerde biraraya geliyoruz, ho?ça vakit geçiriyoruz. Hepsi bu kadar. Bizler oralarda (Ni?de?de) büyüyüp buraya gelmi? ki?ileriz. Buna ra?men ortak bir amaç etraf?nda bir araya gelmeyi ba?aramad?k. Fakat eskiler ?stanbul?da ö?renci yurdu kuracak kadar aktif olabilmi?ler?. Ayn? ki?i ku?aklararas? farka de?inerek burada do?up büyümü? olan ?imdiki gençlerin Ni?delilik aidiyet duygusuna sahip olmad?klar?n? ve derne?in toplant?lar?na ilgi göstermediklerini belirtmekte. NKYD?nin dernek dolay?m?ndan siyasete etki etme gücünün zay?fl???n? yönetim kurulu üyesi avukat ?belki de Ni?deliler ?stanbul?daki di?er göçmenlere nazaran (do?ulular, karadenizliler gibi) ?ehre daha iyi entegre oldular, fazla ekonomik kayg?lar? yok, ezilmi?likleri sözkonusu de?il?, diyerek aç?kl?yor.

[22] Daha önceki dönemlerde NKYD?nin Ni?de spor futbol tak?m? için ?stanbul?daki zengin Ni?delilerden para topland???n? ö?rendim. Ana derne?in ?stanbul?daki faaliyetleri, y?lda iki kere derne?e para kazand?rma amac?yla gece düzenlemek, seçim zamanlar?nda ?adaylar aras?nda bir hem?ehrimiz varsa ona sahip ç?kal?m? anlay???yla çal??mak ve Ni?deli ö?rencilere burs vermeyi organize etmekten ibaret. Hem?ehrilerinden gelen talepleri kar??layamad??? zaman kendisini kötü hissetti?ini söyleyen NKYD ba?kan?na göre dernekçilik bir sanat. Ba?kan, gazeteler ve radyolar arac?l???yla ?stanbul?daki tüm Ni?delilere ça?r? yaparak Abdi ?pekçi Spor salonunda bir ?ölen düzenleme projesi oldu?unu belirtti. Ayr?ca ?stanbul?da ya?ayan 450 ki?inin cep telefonu kayd?yla bir a? olu?turduklar?n? ve y?lba??, bayram gibi özel günlerde herkese mesaj gönderdi?ini belirtti. Bu mesaj a?? sayesinde Kurban bayram?nda dernek lokalinde yakla??k 250 ki?inin kat?ld??? bir bayramla?ma tertiplemi?ler.

[23] ?nceledi?imiz di?er iki köy derne?inin memleketlerine yönelik -cami, okul ve yol yap?m veya onar?m?na maddi destek vermek, köyde okuyan ba?ar?l? ö?rencileri desteklemek gibi- faaliyetleri daha fazla. Örne?in, inceledi?imiz üç dernek aras?nda en faali olan Hac?abdullahl?lar derne?i ?stanbul?daki üyelerinden toplad??? ba???larla köydeki yoksullara g?da maddesi da??t?yor, köydeki ortaokul ve lisede okuyan s?n?f birincisi ö?rencilerinin her birine bir çeyrek alt?n hediye ediyor, sa?l?k oca??na, camiye ve okula maddi yard?m yap?yor. ?Köyde devletin yapamad???n? dernek yap?yor? diyen ba?kan ?stanbul?daki köylüleri için henüz fazla bir ?ey yapamad?klar?n? belirtiyor. Yine de burada ya?ayan köylüler için derne?in psikolojik bir i?levi oldu?unu belirten ba?kan, ?derne?in lokaline gelenler kendilerini yaln?z hissetmiyorlar, buras? köylülerimizin bu koskoca ?ehirde kaybolup gitmelerine engel oluyor? demekte. Özellikle bayramlarda ve cenazelerde herkez burada bir araya geliyor. Esenler?de yap?lmas? dü?ünülen ve derne?e ciddi anlamda maddi katk?lar? olacak kültür saray? projesi Hac?abdullahl?lar?n ?stanbul?da daha etkin olma isteklerinin de bir göstergesi.

[24] Ba?kan?n sitenin giri? sayfas?ndaki mesaj? da kurulmas? dü?ünülen kültür merkezinin ne denli önemli bir ihtiyaç oldu?unun alt?n? çizmektedir: ?HACIABDULLAH?l?lar?n hâlâ Dü?ün, Bayram, Cenaze vb. gibi iyi ve kötü günlerinde bir araya gelece?i bir mekân?n?n olmay??? büyük bir eksiklik de?il midir? Hâlâ 1960'lar?n gurbetçili?inden al???lagelmi? bekâr hayat?n?n devaml?l??? gibi sadece erkeklerin bir araya geldi?i bir mekân sizce yeterli midir? Kad?nlar?m?z?n ve çocuklar?m?z?n bir araya gelmedi?i bir olu?um bizleri ne kadar ileriye ta??yabilir? Bizler; kurulu?taki heyecan?m?z?n kaybolmadan, daha da büyüyerek sonraki nesillere aktar?lmas?n?n kayg?s?n? gütmeli ve gerekli maddi-manevi fedakârl?klardan kaç?nmamal?y?z?.

[25] Derne?e gelir getirme amac?n?n yan?s?ra kültür saray?, kad?nl? erkekli tüm hem?ehrilerin ac? tatl? günlerde bir araya gelebilecekleri bir mekan olarak da dü?ünülmektedir. Böylece proje gerçekle?tirildi?inde bir-iki nesil sonra büyük ?ehirlerdeki Hac?abdullahl?lar?n birbirlerini tan?yamaz hale gelme ihtimali azalacak, akrabal?k ba?lar?n?n zay?flama ve hatta kopma tehlikesi ortadan kald?r?lacakt?r. Derne?in internet sitesinde http://www.haciabdullahlilar.dernegi.com kültür saray? projesine ?HACIABDULLAH?LI olan herkesin günde sadece DÖRT BARDAK ÇAY PARASI tasarruf ederek kat?labilece?i? belirtilmektedir. Projenin gerçekle?mesi için tasarlanan kooperatifin hissedarlar?n?n hem manevi hem de maddi kazançlar? söz konusudur. Hissedarlar, maddi olarak saray?n gelirlerinden hisseleri oran?nda kar pay? alacaklar ve ihtiyaç halinde binay? kulland?klar?nda sadece masraflar? ödeyecekler.

[26] Dernek yönetimi Kültür Merkezi projesine kat?lacak hem?ehrilerin as?l ve büyük kazançlar?n?n manevi kazançlar olaca??n? dü?ünüyor: ?Kooperatif ortaklar? taraf?ndan genel kurulda al?nacak bir kararla kurulacak olan hac?abdullah vakf?na kültür merkezimizin devredilmesi ortaklar?n? ölümsüzle?tirecektir. (...) Y?llard?r Hac?abdullah?l?lar?n bu tür mekanlara ödedi?i ve ödeyece?i paralar söz konusudur bundan böyle bu mebla?lar kendi kasabam?za akacakt?r. Proje gelirleri k?sm?nda bahsetti?imiz y?ll?k tahmini 400 ila 500 milyar T.L. lik gelir Hac?abdullah?l? ö?rencilerin, dul ve yetimlerin, ihtiyaç sahiplerinin, tedavi imkan? bulamayan hastalar?m?z?n ihtiyaçlar?na kullan?lacak, kasabam?z?n okul, cami ve benzeri yerlerinin ihtiyaçlar? giderilecektir. Proje gönüllü kat?l?mc?lar?n?n isimlerini k?yamete kadar ya?atacak ve amel defterlerini kapatmayacak hay?rl? bir i?e imza atm?? olacaklard?r?. Be? sayfal?k kültür saray? projesi Kur-an?dan ve Sünnet?ten projeyi destekler al?nt?lar yap?larak bitirilmektedir.

[27] Ba?kan, Esenler?de yo?unla?m?? halde be?yüz üyelerinin oldu?unu ve bunun her konuda pazarl?k konusu olabilece?ini de belirtmektedir. Esenlerdeki nüfus yo?unlu?unu avantaja dönü?türme anlay???; dernek üyeleri için özel hastahanelere teklif götürerek, üyeler için özel tarife almaktan, yerel seçimlerde derne?in nüfuzunu kullanarak Hac?abdullahl? birisinin belediye meclisine girmesini sa?lamaya kadar gidiyor. Dernek ba?kan? ?herkes nas?l kulan?yorsa biz de derne?imizin gücünü kullanarak üyelerimize bir özel hastaneden özel fiyat indirimi alaca??z? demektedir.  

[28] Bu çal??mada inceledi?imiz üçüncü dernek olan Hançerli Köyü Kalk?nma, Tan?tma, Kültür, Turizm ve Dayan??ma Derne?i?nin faaliyetleriyse oldukça s?n?rl?. Derne?in ?stanbul?da sürekli faal bir lokali yok. ?stanbul?da bayramdan bayrama bir araya gelen Hançerlililer dernek kanal?yla köylerine yard?m etmeye çal???yorlar. Ramazan aylar?nda fakir köylülere yiyecek yard?m? yap?lmas?, köy camisinin bak?m ve onar?m?n?n yapt?r?lmas? dernek ba?kan?n?n sözünü etti?i temel faaliyetler. Eski tapu kay?tlar?nda köy s?n?rlar? içerisinde yer alan büyükçe ve k?ymetli bir arazinin derne?in yürüttü?ü ?hukuk mücadelesi? sayesinde tekrardan köye kazand?r?lmas? ve parsellenerek üyeler aras?nda payla?t?r?lmas? bence derne?in ilgi alan?n? anlatan en güzel örnek. Ba?kan?n belirtti?i üzere Hançerlililer genelde mobilyac?l?k i?iyle u?ra?an durumlar? iyi olan ki?iler. Buna ra?men derne?in her y?l ç?kartt??? takvimi bile zorla al?yorlar. NKYD hakk?nda yönetim kurulu üyesi avukat?n sözünü etti?i bireycilik burada da kendini gösteriyor.

[29] Daha önce de belirtti?im gibi incelenen derneklerden en aktif olan? Hac?abdullahl?lar?nki. Dernek lokalinin köylülerin yerle?im ve i?yerlerine yak?n bir yerde kurulmas? günlük hayatta hem?ehrilerin ili?kilerinde bir süreklilik sa?l?yor. Ayr?ca, yönetici ve üyeleri görece geleneksel ve dindar olmalar?na ra?men, dernek faaliyetlerinde teknik imkanlar?n gayet iyi kullan?ld???n? da belirtelim. Hac?abdullahl?lar Ni?deli hem?ehri dernekleri aras?nda tek internet sitesi olan dernek. Derne?in her sene gelir elde etmek amac?yla bast?rd??? iki boy takvimde kullan?lan foto?raflar bask? kalitesi aç?s?nda di?er örneklerden daha iyi. 1 Haziran 2003 senesinde düzenledikleri Hac?abdullah köyünde ya?mur duas? töreni ve yeme?i, dernek etraf?nda ortak bir hac?abdullahl?l?k bilinci olu?turma ve bunun süreklili?ini sa?lama çabas? olarak yorumlanabilir.

[30] Bu etkinli?i filme alarak CD kayd? halinde tüm üye ve köylülerine da??tm??lar. Dernek ba?kan?na göre, gidemeyenlerin pi?man oldu?u gidenlerin bir sonraki seneyi dü?ledikleri ba?ar?l? bir organizasyon olmu?. Dinsel, geleneksel ve yöreselin bir araya geldi?i ya?mur duas?na köyden uzakta ?stanbul?da ya?ayan hem?ehriler taraf?ndan yeniden de?er kazand?r?lmas? çabas? (valorisation) oldukça anlaml?. Bu özel gün sayesinde köyde kalanlarla köye geri dönenler büyük bir aile havas?nda tekrar bir araya geliyorlar. Gurbettekileri bir festival havas?nda köye döndüren ya?mur duas? ayn? zamanda unutulmaya yüz tutmu? bir gelene?in tazelenmesi anlam?na geliyor. Derne?in haz?rlad??? ya?mur duas? CD?si ?Ben söyledim ben yapt?m yok art?k... Hep birlikte biz söyledik biz yapaca??z. Birlikte yönetece?iz? sözleriyle ba?l?yor. Bu sözler demokratik, kat?l?mc? bir sivil toplum kurulu?unu ça?r??t?rmakla beraber derne?in yönetici/üye profili ve çal??ma atmosferi göz önüne al?nd???nda söz konusu örgütlenme anlay???n?n daha ziyade cemaat türü bir yap?da oldu?unu söyleyebiliriz.

[31] Dernek yöneticileri, ilkini geçen sene gerçekle?tirdikleri ya?mur duas? organizasyonunun çok be?enildi?ini ve bundan sonra her y?l yapmay? istediklerini belirttiler. Bursa?da da bir ?ubesi olan derne?in bu y?l yap?lacak etkinliklerine Bursa?da ya?ayan hac?abdullahl?lar?n da dahil edilmesi dü?ünülüyor. Memleketle gurbet aras?ndaki ba?lar?, gurbettekiler aras?ndaki ili?kileri ve dayan??ma duygusunu güçlendiren bir etkisi oldu?unu dü?ündü?üm ya?mur duas?, Anadolu?da bir çok köy ve kasabada çoktand?r unutulmu? bir adet. Dernekçilerin böylesi bir adeti tekrar canland?rmalar?, bir yandan onlar?n köy halk? ve göçmenler nezdinde sayg?nl?k kazanmalar? ve kabul görmelerini sa?larken, di?er yandan da derne?i, yerel, geleneksel ve dinsel olan?n birle?ti?i sa?lam bir zemine yerle?tirmi? oluyorlar.

[32] Genel olarak yeni bir tür ç?kar grubu meydana getiren hem?ehri derneklerinin anla??lmas?, bu derneklerin çekirdek kadrosunu olu?turan grubun çözümlenmesini gerektirmektedir. Memleketlerinden uzakta ya?ayan hem?ehrilerin nesnel, ortak ç?karlar?n?n olmas? onlar?n kendili?inden bir ç?kar gurubu olarak örgütlenmelerini sa?lam?yor. Fakat böylesi bir göçmenler gurubunun (?stanbul?daki Ni?deli hem?ehriler gibi) içerisinden ç?kan çekirdek kadro s?la hasretine vurgu yaparak6, örtük ve varsay?lan ?ortak ç?karlar?? aç?kça telaffuz ederek grubun örgütlü hale gelmesini sa?l?yor. Bu anlamda, hem?ehri dernekleri her ne kadar nesnel tarihsel toplumsal ko?ullar?n ürünü olsalar da kurulu?lar? ve kendilerini yeniden üretmeleri sürecinde öznel faktör anlam?nda kurucular ve yöneticilerin a??rl?klar? yads?namaz.

[33] Bu çal??mada inceledi?imiz ?stanbul?daki Ni?deliler örne?inde dernek yöneticilerinin ekonomik, siyasal, kültürel, sembolik sermayeleri olan ve bunlar? farkl? ko?ullarda ve zamanlarda derneksel ve siyasal sermayeye dönü?türme becerisi olan ki?iler oldu?unu gördük.

Notes
1 Burada söz konusu olan pilot çal??ma çerçevesinde üç Ni?de men?eli dernekten be? yöneticiyle görü?üldü, ayr?ca derneklerin lokallerinde tan???lan Ni?deli birkaç ki?iyle de sohbet edildi. Yaz?l?/görsel doküman olarak derneklerin ç?kard?klar? y?ll?k takvimler, Hac?aptullah kasabas? derne?inin düzenledi?i ?ya?mur duas?? ?enli?i CD?si, ana derne?in Ni?deliler albümü derlendi. Derinlemesine görü?me tekni?ini kullanarak yapt???m çal??mada soru formu kullanmadan aç?k uçlu sorular veya önermeler kullan?larak muhattaplar?ma geni? bir konu?ma özgürlü?ü b?rakmaya çal??t?m.
2 2004 yerel seçimlerinde DYP?den Eminönü belediye ba?kan aday?n?n Ni?deli oldu?u halde NKYD?nin deste?ini alamamas?, siyasette her zaman hem?ehricili?in asli rol oynamad???n?n bir göstergesi. Bu durum NKYD gibi bir derne?in siyaset d??? oldu?u anlam?na gelmiyor. Dini cemaatlerde oldu?u gibi heh?ehri derneklerinde de siyasete oldukça rasyonel bir gözle bak?ld???n?, kazanma ?ans? olmayan aday ve partilerin (kalben istense de madden) desteklenmedi?ini söyleyebiliriz.
3 Bu çal??ma için görü?me yapt???m ki?iler s?ras?yla; Ni?de Kültür ve Yard?mla?ma Derne?i ba?kan?. 1963 Hac?abdullah köyü do?umlu, Eski?ehir?de iktisat okudu, üniversite e?itiminden sonra ?stanbul?a yerle?ti, mali mü?avirlik bürosu var. Lise y?llar?ndan beri aktif MHP?li, halen MHP Eminönü ilçe te?kilat? üyesi, bir y?ld?r dernek ba?kan?, daha önce 1996?da ?stanbul, Esenler?de Hac?abdullahl?lar derne?ini kurdu ve be? y?l ba?kanl???n? yürüttü. Listede yakla??k 500 üye, gerçekte 200?den fazla de?il. Ayn? derne?in yönetim kurulu üyesi, 1952 Ni?de do?umlu avukat, ?stanbul?da hukuk ö?renimi gördü ve buraya yerle?ti, sosyal demokrat ve aktif siyasetle yak?ndan ilgili, iki senedir dernek yönetiminde yer al?yor. Hac?aptullahl?lar Yard?mla?ma ve Dayan??ma Derne?i ba?kan?, 1965 Hac?abdullah do?umlu, ?stanbul?da i?çi olan babas?yla buraya okumak için geldi, halen liseyi d??ar?dan bitirmeye çal???yor, i?adam?, plastik ask? üreticisi, be? y?ld?r MÜS?AD üyesi, bir dönem RP?den Eminönü belediye meclis üyesi aday? oldu, seçilemedi, halen SP?li. 500 kay?tl? üye. Hançerli Köyü Kalk?nma, Tan?tma, Kültür, Turizm ve Dayan??ma Derne?i ba?kan?, 1957 Hançerli do?umlu, oniki ya??nda okumak için 1960?dan beri ?stanbul?da çal??an babas?n?n yan?na geldi, liseyi bitirdikten sonra, önce babas?yla mobilyac?l?k yapt? ard?ndan kendisi halen sürdürdü?ü kuyumculuk ve müteahhitlik i?ine girdi. 1990-97 aras?nda Gültepe spor klübünde aktif olarak çal??t?, 1996 da dört arkada??yla derne?i kurdu ve o zamandan beri ba?kanl???n? yürütüyor. Derne?in 89 kay?tl? üyesi var. Siyasal tercih olarak DYP?li. Ayr?ca Hançerli?deki Merkez camii yapt?rma ve ya?atma derne?inin de ba?kan?.
4 Ni?de albümü. 1999 da NKYD taraf?ndan haz?rlanan 222 sayfal?k albümde Ni?de?nin genel tarihçesi ve tan?t?m? ve ?stanbul?da ya?ayan 33 meslek grubuna mensup 1756 Ni?delinin isim, i? adresi ve telefon numaralar? yer almaktad?r.
5 NKYD ba?kan? hem?ehrilerinin sorunlar?na çözüm bulmak maksad?yla DYP-RP koalisyonu döneminde Ni?deli sa?l?k bakan?na telefonla ve ?ahsen ula?abilmesinin kurumsal ki?ili?i (NKYD yönetim kurulu üyesi) sayesinde oldu?unu belirtmi?tir.
6 ?Maksad?m?z yörecilik, bölgecilik yapmak de?il, s?lam?za sahip ç?kmakt?r?. Hac?abdullahl?lar derne?i ba?kan?n?n internet sitesindeki giri? metninden. (http://haciabdullahdernegi.sitemynet.com)